Tko je bio Athanasius School?

0 Flares Twitter 0 Facebook 0 Google+ 0 Email -- 0 Flares ×

(Nad Glas­ni­kom arhivâ i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne)

Ozbilj­ne su rije­či koji­ma Redak­ci­ja Glas­ni­ka arhivâ i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne otva­ra novi, 46. broj za 2016. godi­nu: “Oči­to je da pos­ta­je sve teže odr­ža­ti neke tra­di­ci­je u oblas­ti arhiv­ske stru­ke u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni. Tako je i kada je riječ o Glas­ni­ku arhivâ i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne. Naime, čini nam se da je arhiv­ski esnaf u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni zahva­ti­la neza­in­te­re­si­ra­nost i inert­nost i sve je manje upor­nih i istraj­nih. Ovo se poseb­no odno­si na zna­ča­jan broj arhiv­skih dje­lat­ni­ka, koji se godi­na­ma jed­nos­tav­no drže po stra­ni, nemi­je­ša­ju­ći se u ono što im je posao, a to je da se bave arhiv­skom stru­kom, jer u istoj obez­bje­đu­ju svo­ju egzis­ten­ci­ju. Da je tako, naj­bo­lje pot­vr­đu­je činje­ni­ca da kole­ge iz nekih arhi­va u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni, više od 20 godi­na nisu naš­le za shod­no da se putem bilo kojeg arhiv­skog gla­si­la u zem­lji i ino­zem­s­tvu, bar jed­nom ogla­se. Pa tako upor­no zaobi­la­ze i Glas­nik arhivâ i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne. Gla­si­lo koje su nam u ema­net osta­vi­li oni koji su uda­ri­li temelj arhiv­skoj dje­lat­nos­ti u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni. U naj­ma­nju ruku to je nepri­hvat­lji­vo i nepro­fe­si­onal­no. Takav neo­d­go­vo­ran odnos nema oprav­da­nja. On je jed­nos­tav­no poka­za­telj sta­nja u kojem se arhiv­ska stru­ka Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne nala­zi. Sigur­ni jav­ni sta­tus ne daje oprav­da­nje ova­koj činov­nič­koj uljulj­ka­nos­ti. Sva­ka­ko da je potreb­no više savjes­nos­ti i odgo­vor­nos­ti u arhiv­skoj stru­ci Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne. Uko­li­ko se u sko­ri­je vri­je­me nešto na tom pla­nu ne pro­mi­je­ni, onda ovak­va arhiv­ska stru­ka koja je svr­ha sama sebi, nema šan­si. Nadu nam daje jedan broj kole­ga, zna­la­ca i entu­zi­jas­ta, koji upr­kos svim okol­nos­ti­ma istra­ja­va­ju u nas­to­ja­nju da arhiv­sku stru­ku uči­ne izvjes­ni­jom, pro­mo­vi­šu­ći nje­ne vri­jed­nos­ti na pra­vi način. Tu sva­ka­ko mis­li­mo na kole­ge koje sve ove godi­ne sto­je uz Glas­nik i svo­jim nese­bič­nim zala­ga­njem su garant nje­go­vog tra­ja­nja i pro­mo­vi­sa­nja pozi­tiv­nih vri­jed­nos­ti u arhiv­skoj stru­ci Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne. Zahva­lju­ju­ći nji­ho­vom zala­ga­nju, kroz dos­tav­lje­ne rado­va, ure­đe­nje, lek­to­ri­sa­nje, korek­tu­ru i dr, i ovaj 46. broj Glas­ni­ka je ugle­dao svi­je­tlost dana”.

Dak­le, Redak­ci­ja govo­ri o teško­ća­ma odr­ža­va­nja jed­ne tra­di­ci­je usli­jed neza­in­te­re­si­ra­nos­ti arhiv­skih dje­lat­ni­ka (mada u isto vri­je­me vlas­ti­tu stru­ku nazi­va esna­fom). Svi­ma oni­ma, koji se nika­da i nig­dje nisu ogla­si­li, tre­ba osta­vi­ti da se, daka­ko, sami pre­poz­na­ju. Pa ipak, Redak­ci­ja je neho­ti­ce otvo­ri­la jed­no iznim­no važ­no pita­nje: Ako se smi­je jav­no pro­zi­va­ti arhiv­ske dje­lat­ni­ke da se ne bave pos­lom od koje­ga pre­živ­lja­va­ju, samo zato što ne pišu za Glas­nik arhivâ i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja BiH, što pisa­nje rado­va arhiv­skim dje­lat­ni­ci­ma danas uop­će zna­či? Je li to neka oba­ve­za i kak­va? Što arhi­vis­ti kon­kret­no dobi­va­ju surad­njom u ovom (ili bilo kojem dru­gom) časo­pi­su? Priz­na­nje i pošto­va­nje dru­gih pri­pad­ni­ka stru­ke (esna­fa)? Napre­do­va­nje na rad­nom mjes­tu? Bolji sta­tus u druš­tvu uop­će? Ili? Sasvim dru­ge stva­ri pra­vi su poka­za­te­lji sta­nja u arhiv­skoj stru­ci Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne. Nepi­sa­nje rado­va za Glas­nik arhivâ i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja BiH dale­ko je od toga. No, u odno­su na arhiv­ske dje­lat­ni­ke koji ne pišu (što ne zna­či da svoj posao ne obav­lja­ju pošte­no), mno­go bolji poka­za­telj sta­nja jest ono što se piše.

Redak­ci­ja Glas­ni­ka arhivâ i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja BiH, kako vidi­mo, osta­je živje­ti u nadi, jer pos­to­je entu­zi­jas­ti i znal­ci, koji žele arhiv­sku stru­ku u ovoj zem­lji uči­ni­ti “izvjes­ni­jom”. Daka­ko, nji­hov trud tre­ba pošto­va­ti, ali nika­da
ne tre­ba izme­đu entu­zi­jaz­ma i zna­nja stav­lja­ti znak jed­na­kos­ti. Čak i ako redak­ci­ju jed­no­ga časo­pi­sa čine pri­pad­ni­ci (nada­sve legi­tim­ni pred­stav­ni­ci) kons­ti­tu­tiv­nih naro­da.

U svo­me uvod­ni­ku, Redak­ci­ja u rubri­ci “Arhi­vis­ti­ka i arhiv­ska služ­ba” naj­av­lju­je “neko­li­ko zanim­lji­vih struč­nih sadr­ža­ja, koji tre­ti­ra­ju raz­no­vr­s­nu arhiv­sku pro­ble­ma­ti­ku”. Zanim­lji­vih je sadr­ža­ja u rubri­ci ukup­no sedam, napi­sa­nih iz pera devet auto­ra. Od toga je auto­ra iz Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne sedam. Od tih sedam, tri su iz Arhi­va Tuz­lan­sko­ga kan­to­na; jedan iz Arhi­va Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne u Sara­je­vu; jedan s Filo­zof­sko­ga fakul­te­ta u Tuz­li; jedan je pot­pi­san kao upos­le­nik Druš­tva arhiv­skih zapos­le­ni­ka Tuz­lan­sko­ga kan­to­na, dok za jed­no­ga nema poda­ta­ka ni iz koje je usta­no­ve ni iz koje­ga je mjes­ta. Pre­ma tome, u rubri­ci “Arhi­vis­ti­ka i arhiv­ska služ­ba”, izvan Tuz­le (naj­ma­nje pet auto­ra) i Arhi­va Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne (jedan autor) u ovom bro­ju Glas­ni­ka arhivâ i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja BiH nema auto­ra iz dru­gih bosan­sko­her­ce­go­vač­kih arhi­va, što stva­ra dois­ta žalos­nu sli­ku. Pogo­to­vo što od ukup­nih 280 stra­ni­ca u ovo­me bro­ju, pri­lo­zi iz arhi­vis­ti­ke zauzi­ma­ju oko sto­ti­nu. Među­tim, kako je već reče­no, o stvar­nom sta­nju arhiv­ske stru­ke u Bos­ni
i Her­ce­go­vi­ni, u odno­su na činje­ni­cu da pos­to­je dje­lat­ni­ci koji ništa ne pišu, mno­go bolje svje­do­či ono što poje­di­ni auto­ri pišu. U kon­tek­s­tu auto­ri­ta­tiv­no­ga istu­pa Redak­ci­je u uvod­ni­ku i spo­mi­nja­nja vri­jed­nos­ti stru­ke, još više se oče­ku­je da će ono što se piše biti dobro. A kada se tomu doda pro­zi­va­nje dru­gih, to još više čudi jedan zanim­ljiv sadr­žaj, koji kri­či neo­ba­vi­je­šte­noš­ću, ele­men­tar­nim nez­na­njem i javaš­lu­ci­ma sva­ke vrste.

Prof. dr. Izet Šabo­tić s Filo­zof­sko­ga fakul­te­ta u Tuz­li i mr. sc. Mer­sed Šlji­vić dali su u ovo­me bro­ju tiska­ti ura­dak “Kra­tak pre­gled his­to­rij­skog razvo­ja arhiv­ske stru­ke i sta­nja fon­do­va i zbir­ki u arhi­vi­ma u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni” (str. 57–83). Ura­dak su podi­je­li­li na pet cje­li­na. Prva, iako nije nume­ri­ra­na, nosi nas­lov “Poće­ci razvo­ja arhiv­ske dje­lat­nos­ti” (tre­ba: Poče­ci); slje­de­će tri dono­se osvrt na sta­nje arhiv­ske gra­đe po poje­di­nim peri­odi­ma (do 1941.; od 1941. do 1945. i od 1945. do 1992. godi­ne), dok se u pos­ljed­njoj govo­ri o suk­ce­si­ji arhiv­ske gra­đe. Ura­dak je recen­zi­ran kao “struč­ni rad”, a iz fus­no­te doz­na­je­mo da je napi­san “u povo­du” 69. godiš­nji­ce arhiv­ske služ­be Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne, kao i da “pos­tak­ne” (?) arhi­vis­te na rad na “srav­nje­nju” (?) sta­nja arhiv­skih fon­do­va i zbir­ki. Pros­to je nevje­ro­jat­no čime se, u jed­noj nada­sve sve­ča­noj pri­go­di, namje­ra­va poti­ca­ti arhi­vis­te u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni na bilo što. Auto­ri, od kojih jedan pot­pi­san kao “prof. dr.”, a dru­gi kao “mr. sc.” pišu tako da bi im ura­dak s indig­na­ci­jom vra­tio i jedan golo­bra­di “ass”. Što zbog nez­na­nja, što zbog pot­pu­no­ga stil­sko­ga i pra­vo­pis­no­ga kur­c­š­lu­sa u nji­ho­vo­me izri­ča­ju. Pri tomu, kada je riječ o sta­nju arhiv­ske stru­ke u ovoj zem­lji, jedan od auto­ra je glav­ni i odgo­vor­ni ured­nik i kao takav pred­sjed­nik Redak­ci­je Glas­ni­ka arhivâ i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja BiH.

Prof. dr. Izet Šabo­tić i mr. sc. Mer­sed Šlji­vić napi­sa­li su tekst “u povo­du” 69. godiš­nji­ce arhiv­ske služ­be u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni. 2016 minus 69 jest jed­na­ko 1947 i tako dobi­va­mo godi­nu osni­va­nja prvo­ga arhi­va u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni.
No, već u prvo­me pasu­su o “poće­ci­ma”, oni pišu slje­de­će: “Poče­ci razvo­ja arhi­va i arhiv­ske dje­lat­nos­ti u moder­nom shva­ta­nju te rije­či, pada u vri­je­me aus­tro­ugar­ske upra­ve. Iz čis­to prag­ma­tič­nih raz­lo­ga, da bi se oslo­bo­di­li ogrom­ne koli­či­ne nas­ta­le regis­tra­tur­ne gra­đe od oku­pa­ci­je 1878.godine, Zemalj­ska vla­da za Bos­nu i Her­ce­go­vi­nu 1909. godi­ne zatra­ži­la je od Zajed­nič­kog minis­tar­stva finan­si­ja u Beču, (koje je fak­tič­ki uprav­lja­lo Bos­nom i Her­ce­go­vi­nom) da osnu­je Zemalj­ski arhiv u Sara­je­vu.” (str. 59)
Auto­ri, dak­le, poče­tak arhiv­ske dje­lat­nos­ti izne­na­da dati­ra­ju cije­lih 38 godi­na rani­je, i to jed­nom neus­pješ­nom ini­ci­ja­ti­vom aus­tro­ugar­skih uprav­lja­ča (Kak­vi li su raz­lo­zi koji su prag­ma­tič­ni?). Što­vi­še, kako nig­dje ne spo­mi­nju Bos­nu i Her­ce­go­vi­nu, iz prvo­ga će pasu­sa neupu­ćen čita­telj zaklju­či­ti da mis­le na arhi­ve i arhiv­sku dje­lat­nost uop­će. Auto­ri, tako­đer, uspi­je­va­ju pisa­ti i ova­ko: “Pokri­ve­nost mre­žom arhi­va cije­log teri­to­ri­ja Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne uspos­tav­lje­na je 1962. godi­ne, kada je done­sen Zakon o arhi­vi­ma koji je izra­zio nje­ne spe­ci­fič­nos­ti. Ovaj zakon je bio samo raz­ra­đe­ni savez­ni zakon” (str. 61) Iako se u krpe­ži­ma poput ovo­ga “nje­ne” može odno­si­ti i na mre­žu, jas­no je da su auto­ri mis­li­li na Bos­nu i Her­ce­go­vi­nu. Oni kažu da je Zakon o arhi­vi­ma izra­zio neke spe­ci­fič­nos­ti Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne, ali već u slje­de­ćoj reče­ni­ci kažu da je isti bio samo raz­ra­đe­ni savez­ni zakon. Pre­ma tome, nešto što je bilo samo raz­ra­da savez­no­ga zako­na (uop­će nisu kaza­li koje­ga), nji­ma može izra­ža­va­ti spe­ci­fič­nos­ti Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne. U naj­ma­nju ruku, čud­no.

Slje­de­ći pro­ma­šaj auto­ri pra­ve gle­de Arhiv­sko­ga savje­ta: “Razvo­ju arhiv­ske dje­lat­nos­ti veli­ki dopri­nos dao je Arhiv­ski savjet koji je dje­lo­vao od 1959–1976… On je bio organ Repu­blič­kog sekre­ta­ri­ja­ta za pro­s­vje­tu i kul­tu­ru” (str. 61) Na ovo­me mjes­tu nije važ­no ocje­nji­va­ti dopri­nos Arhiv­sko­ga savje­ta, već pod­sje­ti­ti na odav­no poz­na­tu činje­ni­cu da je isti dje­lo­vao od godi­ne 1950. Pre­ska­ču­ći cije­lih devet godi­na u his­to­ri­ja­tu arhiv­ske služ­be, auto­ri uspi­je­va­ju naves­ti da je ovaj savjet bio organ nepos­to­je­će ins­ti­tu­ci­je (jer su za pro­s­vje­tu i kul­tu­ru dje­lo­va­li poseb­ni sekre­ta­ri­ja­ti).

Kada auto­ri napi­šu: “Danas više ne pos­to­ji Arhiv Her­ceg Bos­ne, ali je za opći­ne Širo­ki Bri­jeg, Posu­šje i Gru­de osno­van Arhiv Zapad­no-her­ce­go­vač­ke župa­ni­je” (str. 63), čita­telj može zaklju­či­ti samo to da arhiv na Širo­kom Bri­je­gu nije župa­nij­ski, kako sam naziv kaže, već sljed­nik Arhi­va Her­ceg-Bos­ne. A to što su u nad­lež­nos­ti isto­ga zabo­ra­vi­li opći­nu Lju­bu­ški bez­na­ča­jan je feler u uspo­red­bi s nazi­va­njem Arhi­va Bosan­sko-podrinj­sko­ga kan­to­na “Arhiv Istoč­no-podrinj­skog kan­to­na” (str. 63) ili čak “Arhiv kan­to­na Istoč­na Bos­na” (str. 77).

Kada u odjelj­ku “Sta­nje arhiv­ske gra­đe do 1941. godi­ne” auto­ri napi­šu: “Pos­lo­va­nje admi­nis­tra­ci­je ovog peri­oda bilo je dale­ko ispod nivoa pri­jaš­nje vlas­ti” (str. 66), samo dobro upu­će­ni čita­te­lji zna­ju da se mis­li na admi­nis­tra­ci­ju izme­đu dva svjet­ska rata u odno­su na pri­jaš­nju aus­tro­ugar­sku vlast. Budu­ći da se u osvr­tu na sta­nje arhiv­skih fon­do­va osla­nja­ju na rado­ve Kasi­ma Iso­vi­ća s počet­ka šez­de­se­tih godi­na proš­lo­ga sto­lje­ća, auto­ri pišu da “Držav­ni arhiv danas posje­du­je” (str. 66), iako su i sami nave­li da se ovaj arhiv od 1965. godi­ne zove Arhiv Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne.

Dalje navo­de da su u ovom arhi­vu “ura­đe­ne temat­ske kar­to­te­ke za povjer­lji­ve pre­zi­di­jal­ne spi­se za čitav peri­od od 1918–1941. (do apri­la mje­se­ca)” (str. 67), čime poka­zu­ju samo to da ne zna­ju da povjer­lji­vi i pre­zi­di­jal­ni spi­si nisu jed­no te isto i da su ovi dru­gi nas­ta­ja­li samo do 1924. godi­ne; ukrat­ko, auto­ri poka­zu­ju da čak niti uz oslo­nac na lite­ra­tu­ru (i to na jed­no­ga od ute­me­lji­te­lja bosan­sko­her­ce­go­vač­ke arhi­vis­ti­ke) nisu u sta­nju pri­ka­za­ti opću fizi­ono­mi­ju arhiv­skih fon­do­va i pos­to­je­ća oba­vi­jes­na poma­ga­la. Sto­ga i ne čudi kada za fond Glav­ni odbor Narod­no­ga vije­ća SHS za Bos­nu i Her­ce­go­vi­nu nave­du da je dje­li­mič­no sre­đen, iako je još 2008. godi­ne objav­ljen ana­li­tič­ki inven­tar (Ana­li­tič­ki inven­tar podra­zu­mi­je­va da je fond i sre­đen i obra­đen).

Za jezik na kojem je pisa­na arhiv­ska gra­đa izme­đu dva svjet­ska rata auto­ri kažu da je “bio juž­nos­la­ven­ski” (str. 66), pa sva­ki čita­telj ima pra­vo zaklju­či­ti da gra­đe ima i na make­don­skom. Kod podje­le Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne na oblas­ti, auto­ri uop­će ne navo­de dvi­je (Trav­nič­ku i Bihać­ku), dok Vrba­sku zovu “Banja­luč­kom”. No, vje­ro­jat­no niti osno­vac na satu povi­jes­ti ne bi lupio da je Bos­na i Her­ce­go­vi­na do 1924. godi­ne “dje­lo­va­la kao cje­lo­vi­ta drža­va”: “Naime, 1924. godi­ne uki­nu­ta je dota­daš­nja uprav­no-admi­nis­tra­tiv­na podje­la u kojoj je Bos­na i Her­ce­go­vi­na dje­lo­va­la kao cje­lo­vi­ta drža­va” (str. 66) .

U osvr­tu na sta­nje arhiv­ske gra­đe, kroz sve naz­na­če­ne peri­ode auto­ri poku­ša­va­ju uka­za­ti i na gra­đu u arhi­vi­ma i dru­gim usta­no­va­ma izvan Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne. U tom pogle­du naro­či­to isti­ču tzv. savez­ne arhi­ve, ali nika­ko im ne uspi­je­va isprav­no naves­ti iste. Na jed­nom mjes­tu navo­de: “Tu se čuva­la gra­đa naj­vi­ših orga­na vlas­ti Jugos­la­vi­je koji su bili raz­vr­sta­ni po oblas­ti­ma [?!] pa su tako pos­to­ja­li: Arhiv Jugos­la­vi­je, Savez­ni sekre­ta­ri­jat inos­tra­nih pos­lo­va, Cen­tral­ni komi­tet Save­za komu­nis­ta Jugos­la­vi­je i Voj­no­is­to­rij­ski arhiv” (str. 60). Na dru­gom mjes­tu navo­de: “U savez­ne arhi­ve ubra­ja­mo, Arhiv CK SKJ: Cen­tral­ni arhiv SSIP i Arhiv Voj­no­is­to­rij­skog ins­ti­tu­ta. Pored njih tre­ba spo­me­nu­ti i neke spe­ci­ja­li­zo­va­ne arhi­ve, kao što su Diplo­mat­ski i Film­ski arhiv” (str. 68). Na tre­ćem mjes­tu, kao savez­ne arhi­ve navo­de “Arhiv Jugos­la­vi­je, Arhiv CK SKJ, Cen­tral­ni arhiv Savez­nog sekre­ta­ri­ja­ta inos­tra­nih pos­lo­va”, dok su “Voj­no­is­to­rij­ski ins­ti­tut, Diplo­mat­ski, Film­ski i dr.” ovom pri­go­dom “savez­ni spe­ci­ja­li­zo­va­ni arhi­vi” (str. 78). Za ilus­tra­ci­ju nes­hvat­lji­vo­ga nere­da dovolj­na bi bila samo tri raz­li­či­ta nazi­va za istu ins­ti­tu­ci­ju: Voj­no­is­to­rij­ski arhiv, Arhiv Voj­no­is­to­rij­skog ins­ti­tu­ta i Voj­no­is­to­rij­ski ins­ti­tut. Ta ins­ti­tu­ci­ja auto­ri­ma je na jed­nom mjes­tu savez­ni arhiv, na dru­gom spe­ci­ja­li­zi­ra­ni arhiv, a na tre­ćem i jed­no i dru­go. Još je gore to što je Cen­tral­ni arhiv Savez­nog sekre­ta­ri­ja­ta za inos­tra­ne pos­lo­ve savez­ni arhiv, dok je u isto vri­je­me Diplo­mat­ski arhiv savez­ni spe­ci­ja­li­zi­ra­ni arhiv, prem­da je riječ o jed­nom te istom (neka­daš­nji Arhiv SSIP danas je Diplo­mat­ski arhiv). Uop­će nije jas­no što je Film­ski arhiv i gdje se nala­zi. Auto­ri ne samo da naziv jed­ne ins­ti­tu­ci­je navo­de pogreš­no, nego pri­tom uspi­je­va­ju i piljar­ski pogri­je­ši­ti u pra­vo­pi­su: “Hrvat­skom povjes­nom ins­ti­tu­tu” (str. 72). Javaš­luk se širi i na same arhiv­ske fon­do­ve i zbir­ke u poje­di­nim ustanovama.Kod nekih su nazi­vi pisa­ni kur­ziv­no; samo za neke se daju poda­ci o sre­đe­nos­ti i dos­tup­nos­ti; kod vre­men­skih ras­po­na nije jas­no je li riječ o godi­na­ma dje­lo­va­nja stva­ra­te­lja ili o saču­va­noj gra­đi; kod broj­ki se čes­to uop­će ne zna što ozna­ča­va­ju (valj­da koli­či­nu gra­đe). Kod ovih je auto­ra mogu­će da fon­do­vi budu popi­sa­ni i sre­đe­ni “u sto­pro­cent­nom izno­su” (str. 72).

U pre­gle­du koji i sami nazi­va­ju krat­kim, auto­ri ima­ju slo­bo­du izbo­ra koje će kon­kret­ne fon­do­ve i zbir­ke naves­ti. Ozbi­ljan je, među­tim, pro­blem kada se ne vidi u kojoj se ins­ti­tu­ci­ji uop­će čuva­ju, a pogo­to­vo kada i same fon­do­ve navo­de pogreš­no. Tako auto­ri navo­de da “Isto­rij­ski muzej” (tre­ba: His­to­rij­ski muzej Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne) čuva gra­đu “Usta­ške nad­zor­ne služ­be (UNS) Zagreb” (str. 70), iako je riječ o sara­jev­skoj ispos­ta­vi iste. Ni Upra­va poli­ci­je u Sara­je­vu nikad nije nosi­la naziv “Grad­ske upra­ve poli­ci­je” (str. 71). Za fond Pokra­jin­ski komi­tet Save­za komu­nis­tič­ke omla­di­ne Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne auto­ri pišu da je “jedi­ni sre­đe­ni fond iz gra­đe CK SK BiH” (str. 71), tako da čak i kada odva­lju­ju paušal­ne ocje­ne pra­ve pogre­šku, jer Pokra­jin­ski komi­tet Save­za komu­nis­tič­ke omla­di­ne za BiH nije Pokra­jin­ski komi­tet Komu­nis­tič­ke par­ti­je Jugos­la­vi­je za BiH. Kada kažu da je gra­đa “Gaj­re­ta” pre­uze­ta samo do 1921. godi­ne (str. 72), auto­ri poka­zu­ju samo to da ne zna­ju da je fond podi­je­ljen izme­đu Arhi­va Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne i His­to­rij­sko­ga arhi­va Sara­je­vo.

Kada kaos vla­da u pri­ka­zi­va­nju arhiv­ske gra­đe u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni, što tek oče­ki­va­ti pre­ko gra­ni­ca? Kada navo­de da su u Voj­no­is­to­rij­ski ins­ti­tut u Beogra­du odne­se­ni i arhiv­ski fon­do­vi veli­kih župa, auto­ri kažu: “župe koje su ima­le sje­di­šte u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni su: Banja Luka, Bihać, Jaj­ce, Mos­tar, Sara­je­vo, Trav­nik i Tuz­la” (str. 74). Nave­de­ni gra­do­vi, kao što je poz­na­to, bili su sje­di­šta župa, a župe su se zva­le: Sana i Luka; Krba­va i Psat; Pli­va i Rama; Hum; Vrh­bos­na; Lašva i Glaž i Uso­ra i Soli.

Reče­ni­ca: “Gra­đa NDH koja se nala­zi­la u Držav­nom arhi­vu u Dubrov­ni­ku tako­đer je pre­ne­se­na u Beograd pa im je osta­la samo gra­đa iz Sred­njeg vije­ka” (str. 71) je ništa dru­go nego izva­la! Isto vri­je­di, da pros­ti­te na izra­zu, i za tvrd­nju u sve­zi s gra­đom iz raz­dob­lja NDH, da “nešto gra­đe nala­zi se u Hrvat­skom držav­nom arhi­vu” (Pre­ko sto­ti­nu arhiv­skih fon­do­va nji­ma je “nešto gra­đe”).

Iako su u pro­jek­tu Kom­plek­s­nog istra­ži­va­nja arhiv­ske i bibli­oteč­ne gra­đe istra­ži­va­či kopi­ra­li gra­đu u raz­nim usta­no­va­ma u Zadru, Priz­re­nu, Skop­lju, Zagre­bu, Beogra­du, Spli­tu, Dubrov­ni­ku i Beču, auto­ri kažu da “nije snim­ljen niti jedan doku­ment” (str. 72).

U peri­odu od 1945. do 1992. godi­ne auto­ri­ma je Bos­na i Her­ce­go­vi­na čla­ni­ca! Oni jas­no kažu da je u ovo­me peri­odu Bos­na i Her­ce­go­vi­na ima­la “puno­pra­van polo­žaj sa osta­lim čla­ni­ca­ma Jugos­la­vi­je”, odnos­no da “ono što je spa­da­lo u nad­lež­nost Repu­bli­ka kao i kon­tak­ti izme­đu čla­ni­ca fede­ra­ci­je osta­ja­lo je u nji­ho­vim arhiv­skim usta­no­va­ma” (str. 75). U Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni kao “čla­ni­ci”, Arhiv Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne i Arhiv CKSK­BiH su “naj­vi­še ins­ti­tu­ci­je arhi­va”, a ovaj dru­gi se, vje­ro­va­li ili ne, pri­po­jio prvo­me: “Ovaj dru­gi se nakon uvo­đe­nja višes­tra­nač­kog sis­te­ma u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ne pri­po­jio Arhi­vu Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne” (str. 75).

Kada je riječ o suk­ce­si­ji arhiv­ske gra­đe, ovi auto­ri u igru uvo­de i arhi­vis­tič­ke stan­dar­de: “Naime, prin­ci­pom pro­ve­ni­jen­ci­je i pošto­va­njem dru­gih arhi­vis­tič­kih stan­dar­da i nače­la, nas­to­ji se vra­ti­ti arhiv­ska gra­đa iz savez­nih arhi­va i usta­no­va u Arhiv Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne”. To ih, među­tim, ne sprje­ča­va da poni­šte rad svo­jih kole­ga, zapo­čet još 1992. godi­ne: “Rad na ovim zada­ci­ma je zapo­čeo 2006. godi­ne” (str. 79).

* * *

Duži citat iz uvod­ni­ka Redak­ci­je na počet­ku ovo­ga osvr­ta neo­p­ho­dan je i zbog toga što se u zala­ga­nje za izda­va­nje časo­pi­sa, pored ure­đi­va­nja, isti­ču i lek­tu­ra i korek­tu­ra. Već u samom uvod­ni­ku vidi­mo da Redak­ci­ja piše: “nemi­je­ša­ju­ći”, “ova­koj” i “svi­je­tlost”. Među­tim, ura­dak prof. dr. Ize­ta Šabo­ti­ća i mr. sc. Mer­se­da Šlji­vi­ća vrvi pogre­ška­ma, koje na poka­za­no nez­na­nje i javaš­luk dola­ze kao sol na ranu. Kada u urat­ku od dva­de­se­tak stra­ni­ca B5 for­ma­ta ima­mo “213.” umjes­to “2013. godi­nom”; “admins­tra­tiv­no”; “Arhiv Bos­ne i Her­ce­go­vi­ni”; “arhve”; “biše” (umjes­to “biv­še”); “Bos­ni i Her­ce­go­vi­ne”; “Bos­ni i Her­ce­gov­ni”; “dos­ti­ga” (umjes­to “dos­ti­gla”); “fina­si­ja”; “kom­plet­nih fon­da” (umjes­to “fon­do­va”); “Kra­ljev­sko ban­ska upra­va” (umjes­to “Kra­ljev­ska ban­ska”); “mins­tar­stvo”; “naj­vi­ših organ”; “nari­je­še­no” (umjes­to “neri­je­še­no”); “narod­nog zadrav­lja”; “nuč­no-istra­ži­vač­ki”; “obno­vu dje­lat­nost”; “odgo­vra­ju­ćim”; “odos­no”; “odre­eđe­ne”; “oku­pa­tor­skih orga­ni”; “ospo­sob­lje­njom”; “otpa­lao” (umjes­to “otpa­lo”); “pit­nju” (umjes­to “pita­nju”); “pot­pu­ni poda­ta­ka”; “pre­li­mi­na­ra­ne”; “pre­uzim­nju”; “pri­je­ko potreb­na” (umjes­to “potreb­no”); “Radi  se Ceti­nju” (umjes­to “Radi se o Ceti­nju”); “sači­va­na” (umjes­to “saču­va­na”); “sema­lja” (umjes­to “zema­lja”); “sta­da­lo” (umjes­to “stra­da­lo”); “taži­ti” (umjes­to “tra­ži­ti”); “tehič­ke”; “utv­đi­va­nje” i “veme­nu” (umjes­to “vre­me­nu”) to je zbi­lja pre­vi­še i čita­nje čini muč­ni­jim.
A što tek sa stil­skim lomo­vi­ma i čvo­ro­vi­ma, pa i čis­tom nepi­sme­noš­ću auto­ra, od kojih je jedan magis­tar, a dru­gi pro­fe­sor dok­tor i pred­sjed­nik redak­ci­je jed­nog časo­pi­sa? Auto­ri, ničim iza­zva­ni, veli­kim počet­nim slo­vom pišu ono što se veli­kim slo­vom ne piše: “Pred­sjed­ni­ku”; “uspos­tav­lja­nje Oblas­ti”; “uspos­ta­va Bano­vi­na”; “na Bano­vi­ne”; “ras­pa­dom Soci­ja­lis­tič­ke Jugos­la­vi­je”; “nova Jugos­lo­ven­ska drža­va”; “nad­lež­nost Repu­bli­ka”; “orga­ni Upra­ve”; “u rekons­truk­ci­ju
Upra­ve u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni”; “Zemalj­sko Anti­fa­šis­tič­ko Vije­će Narod­nog Oslo­bo­đe­nja Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne”; “Pokra­jin­ski Komi­tet Save­za komu­nis­tič­ke omla­di­ne”; “Save­za Komu­nis­ta”; “kroz pro­je­kat Suk­ce­si­je arhiv­ske gra­đe”; “gra­đa uki­nu­tih Viših ško­la”; “gra­đa Minis­tar­sta­va” i “kada su uki­nu­ta Minis­tar­stva” (No, zato tamo gdje riječ minis­tar­stvo tre­ba pisa­ti veli­kim, oni pišu malim slo­vom: “Glav­na direk­ci­ja držav­nih poljo­pri­vred­nih doba­ra minis­tar­stva poljo­pri­vre­de i šumar­stva FNRJ, Beograd”). Naro­či­to su se oko­mi­li na riječ “savez­ni”, pa pišu: “sa Savez­nim orga­ni­ma”; “radom Savez­nih orga­na”, a ponaj­vi­še kad je riječ o arhi­vi­ma: “Savez­ni arhi­vi u Beogra­du”; “i dru­gim Savez­nim arhi­vi­ma”; “u Savez­nim arhi­vi­ma biv­še Jugos­la­vi­je”; “odla­zi­lo je u Savez­ne arhi­ve”. Riječ “izvjes­no”, koju rabe više puta, jav­lja se i kao “izvi­jes­no”, a riječ “slje­de­ći” i kao “sli­je­de­ći” i “sle­de­ća”. Oni, tako­đer, pišu: “zasi­je­da­nja AVNOJ-a”; “pro­ti­vri­je­či­la”; “doš­lo je do pro­mi­je­na”; “od kako je”. U nepos­to­ja­nje lek­tu­re, a ne korek­tu­re, tre­ba svr­sta­ti i “jed­no­braz­nos­ti”; “u rani­jim pome­nu­tim savez­nim arhi­vi­ma” (umjes­to “u rani­je pome­nu­tim”), a sva­ka­ko i već spo­me­nu­ti slu­čaj s “povjes­nim” ins­ti­tu­tom. Nas­tav­ni­ci bosan­sko­ga jezi­ka mogli bi napi­sa­ti finu stu­di­ju ili bar orga­ni­zi­ra­ti neku radi­oni­cu za uče­ni­ke samo na pri­mje­ru koji je kod auto­ra pre­čest da bi se mogao uze­ti za slu­čaj­nost:
— “pre­du­zi­ma­nju aktiv­nos­ti koji će una­pri­je­di­ti” (umjes­to “koje će una­pri­je­di­ti”);
— “pri­pa­le su opći­ne Viso­ko, Vareš, Bre­za i Foj­ni­ca koji su bili pod nad­lež­noš­ću…” (umjes­to “koje su bile”);
— “evi­den­ti­ra­la 11.997 stva­ra­la­ca i ima­la­ca arhiv­ske gra­đe i regis­tra­tur­nog mate­ri­ja­la koje su čuva­le 923.770 m¹” (umjes­to “koji su čuva­li”).
— Kada izno­se epo­hal­no otkri­će: “Neta­čan je poda­tak koji se pojav­lju­je u lite­ra­tu­ri da je 110 opći­na u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni, koja poti­če gre­ške u pri­lo­gu Mat­ka Kova­če­vi­ća… a tre­ba da sto­ji 109 opći­na”, zbog pogre­ške u rodu (“koja” umjes­to “koji”) na prvi pogled izgle­da da od pogre­ške iz Kova­če­vi­će­vo­ga tek­s­ta potje­če Bos­na i Her­ce­go­vi­na, a ne poda­tak (i to danas ne toli­ko bitan poda­tak).
A kada se ne piše pisme­no, teško je oče­ki­va­ti da se piše jas­no i smis­le­no.
Kada pišu o “lju­di­ma od stru­ke”, auto­ri na jed­nom mjes­tu navo­de da je u arhi­vi­ma bilo upos­le­no “6 magis­ta­ra, 49 VSS, 11 VŠS, 53 SSS, 6 KV i 22 NSS”. Kada pišu o gra­đi komi­si­ja za utvr­đi­va­nje rat­nih zlo­či­na, auto­ri nas­tav­lja­ju reče­ni­com: “Ona se bavi tada bli­skim doga­đa­ji­ma iz proš­los­ti”, pa kako je “ona” u stva­ri arhiv­ska gra­đa, pro­iz­la­zi da se arhiv­ska gra­đa nečim bavi (ovdje, bli­skim doga­đa­ji­ma iz proš­los­ti).
Kada pišu o izgrad­nji arhiv­sko­ga objek­ta u Brč­kom, auto­ri pišu: “pušta­nje u rad se oče­ku­je 2006. godi­ne”. U radu iz 2016. godi­ne napi­sa­ti da se nešto oče­ku­je 2006. godi­ne zna­či biti u zakaš­nje­nju više od deset godi­na, ali i kad se toli­ko kas­ni arhiv­ske objek­te ne tre­ba pois­to­vje­ći­va­ti s hidro­cen­tra­la­ma. Pored ovak­vih brljo­ti­na, dois­ta je veli­ki broj nepot­pu­nih, besmis­le­nih, jedva shvat­lji­vih, ali i reče­ni­ca koje bi bile živi urne­bes, samo da nisu teška tuga.
Da ne pre­pi­su­je­mo ½ urat­ka, mora­mo se ogra­ni­či­ti samo na neko­li­ko repre­zen­ta­tiv­nih pri­mje­ra:
— “Objav­lji­va­njem Pre­gle­da arhiv­skih fon­do­va i zbir­ki poje­di­nač­no za sva­ku repu­bli­ku osam­de­se­tih godi­na proš­log sto­lje­ća naj­ve­ći je izda­vač­ki podu­hvat iz ove oblas­ti”;
— “For­mi­ra­njem nove Komi­si­je (eks­pert­nog tima), te osni­va­njem Arhiv­skog savje­ta Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne daje nadu da će se na ovom i dru­gim važ­nim zada­ci­ma rezul­ta­ti biti zna­čaj­ni­ji”;
— “Zbog nepos­to­ja­nja arhi­va u Bos­ni i Her­ce­go­vi­ni, sta­nja u drža­vi i nje­noj admi­nis­tra­ci­ji nepo­sred­no se odra­ža­va­lo i na sta­nje arhiv­ske gra­đe (pre­uze­te i u pre­uzim­nju)”;
— “S obzi­rom na novu teri­to­ri­jal­nu i uprav­nu orga­ni­za­ci­ju K SHS od 1929. i uspos­ta­vu bano­vi­na, čija su se sje­di­šta Pri­mor­ske i Zet­ske bano­vi­ne koja su pokri­va­la i podru­čje Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne, nala­zi­la u Spli­tu odnos­no Ceti­nju, tamo tre­ba taži­ti fon­do­ve koji se odno­se na Bos­nu i Her­ce­go­vi­nu”;
— “Jed­ni su gra­đu uni­šta­va­li iz mrž­nje pre­ma omrz­nu­toj monar­his­tič­koj Jugos­la­vi­ji i nje­nom sis­te­mu tor­tu­re, dru­gi su tu mrž­nju usmje­ri­li ka pora­že­noj oku­pa­tor­skoj vlas­ti”;
— “Broj opći­na, pogo­to­vo oko lini­ja raz­gra­ni­če­nja se pove­ćao zbog jača­nja enti­tet­skih ins­ti­tu­ci­ja doš­lo je do for­mi­ra­nje enti­tet­skih arhi­va”;
— “Arhiv Repu­bli­ke Srp­ske pos­tao je za vri­je­me rata rani­ji Arhiv Bosan­ske kra­ji­ne u Banja Luci”;
— “Tadaš­nji pred­stav­nik Držav­ne zajed­ni­ce Srbi­je i Crne Gore (tada SR Jugos­la­vi­ja)”;
— “Arhiv­ske gra­đe za novi­ji peri­od (od 1918. godi­ne) ima više nego za neke rani­je peri­ode, pa je samim tim i olak­ša­no istra­ži­va­nje Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne u Jugos­la­vi­ji”;
— “zna­čaj­no je saču­va­na gra­đa Drin­ske bano­vi­ne”;
— “Pra­vi­la rada su bila manje dis­ci­pli­no­va­na”;
— “Sa slab­lje­njem fašis­tič­kih i kvis­lin­ških sna­ga i sve oči­gled­ni­jom pobje­dom pro­gre­siv­nih sna­ga u novoj Jugos­la­vi­ji javi­la se ide­ja da se saču­va sve ono što će svje­do­či­ti o nji­ho­voj bor­bi, ali i šire”.
— “Gra­đa svih voj­nih pokre­ta usmje­ra­va­na je u Voj­no­is­to­rij­ski ins­ti­tut u Beogra­du”;
— “Pored znat­no ulo­že­nog tru­da da se arhiv­ska gra­đa saču­va, čud­no zvu­či da iz soci­ja­lis­tič­kog peri­oda nema­mo veli­ki broj kom­plet­nih fon­da”.
Duže zadr­ža­va­nje na poku­ša­ju shva­ća­nja što auto­ri mis­le zah­ti­je­va­lo bi slje­de­će:
— “Uop­će nije sači­va­na gra­đa Tuz­lan­ske i Mos­tar­ske oblas­ti, nešto malo Banja­luč­ke, a nešto više od ove, Veli­kog župa­na Sara­jev­ske oblas­ti. Danas je ta gra­đa fizič­ki raz­gra­ni­če­na i uglav­nom arhi­vis­tič­ki obra­đe­na. Mogu­ći saču­va­ni doku­men­ti koji se posred­no ili čak i nepo­sred­no odno­se na Bos­nu i Her­ce­go­vi­nu možda bi se mogli naći u Savez­nim
arhi­vi­ma biv­še Jugos­la­vi­je u Beogra­du, ali se fon­do­vi kao tak­vi ne spo­mi­nju”.
Kao što bi ih nas­tav­nik mate­rin­sko­ga im bosan­sko­ga jezi­ka, u nekom nor­mal­nom druš­tvu, pos­lao na poprav­ni ispit, tako bi pos­tu­pio i nas­tav­nik engle­sko­ga, da im vidi saže­tak i zaklju­čak. Kada se “admi­nis­tra­tiv­no-uprav­na” pre­ve­de kao “admi­nis­tra­ti­ve-admi­nis­tra­ti­ve” na satu engle­sko­ga cije­li se raz­red hoho­će. Ne zna­mo pak je li do smi­je­ha arhi­vis­ti­ma, kad se gra­đa u nas­ta­ja­nju pre­vo­di buk­val­no: “arc­hi­ves in the making”! Ili što je u ratu stra­da­la gra­đa pos­ta­la oso­ba: “vic­tims”! Ili što je kod istra­ži­va­nja proš­los­ti na teme­lju arhiv­skih izvo­ra kori­šten rječ­nik kri­mi­na­lis­ti­ke ili tako­vo što, pa je stav­lje­no “inves­ti­ga­te”! Među­tim, ono što ovaj pri­je­vod izdva­ja od broj­nih dru­gih koje smo do sada ima­li nepri­li­ku vidje­ti, jest da je na engle­ski jezik pre­ve­de­no ime i pre­zi­me jed­ne oso­be. Ako ne vje­ru­je­te, sami uspo­re­di­te na str. 81 i 82: “ostav­šti­na Ata­na­si­ja Šole” je “a legacy Atha­na­si­us Scho­ol”! Čovjek se neka­da gro­ho­tom smi­je samo da ne bi zapla­kao.

U zaključ­ku svo­ga urat­ka auto­ri kažu da pred­met nji­ho­vo­ga raz­ma­tra­nja “nisu kon­kret­no bili arhi­vi i arhiv­ska gra­đa enti­tet­skih i kan­to­nal­nih arhi­va, i uglav­nom se pro­ble­ma­ti­ka odno­si­la na Arhiv Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne i onu gra­đu koja je naj­važ­ni­ja za his­to­ri­ogra­fi­ju Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne”. Oni na to ima­ju pra­vo, koje im nit­ko ne uskra­ću­je, ali zato tre­ba­ju svo­me urat­ku dati pri­mje­ren nas­lov (Nas­lo­viš knji­gu “Povi­jest Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne”, a među kori­ca­ma povi­jest tvo­ga sela!). A kako su se bavi­li Arhi­vom Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne, zor­no svje­do­či napo­me­na da su neke podat­ke dobi­li od jed­ne upos­le­ni­ce, godi­ne 2005. No, sve su to minor­ni pro­ble­mi u cje­li­ni urat­ka, koji je pre­za­si­ćen nepi­sme­noš ću i rijet­ko viđe­nim nepoz­na­va­njem općih mjes­ta iz arhiv­ske stru­ke. I zato se napi­sa­no nipo­što ne smi­je pro­ma­tra­ti izvan kon­tek­s­ta časo­pi­sa u kojem je objav­lje­no, tj. od činje­ni­ce da je jedan od auto­ra, kao glav­ni i odgo­vor­ni ured­nik, pred­sjed­nik Redak­ci­je koja je u uvod­ni­ku nas­tu­pi­la ona­ko oštro pre­ma arhiv­skim dje­lat­ni­ci­ma, spo­mi­nju­ći im i egzis­ten­ci­ju.
Prof. dr. Izet Šabo­tić i mr. sc. Mer­sed Šlji­vić na jed­nom mjes­tu u svo­me urat­ku uze­li su si za pra­vo oci­je­ni­ti da Arhiv Fede­ra­ci­je Bos­ne i Her­ce­go­vi­ne nije pos­ti­gao zna­čaj­ni­je rezul­ta­te, a tako gru­bu ocje­nu teme­lje samo na “izvo­di­ma” (?) iz časo­pi­sa Ana­li. Kako bi još više uni­zi­li tu usta­no­vu, isti­ču da spo­me­nu­ti časo­pis nije indek­si­ran. Time su zapra­vo neho­ti­ce otvo­ri­li pita­nje koli­ko su časo­pi­si, indek­si­ra­ni ili ne, pouz­da­ni poka­za­te­lji rezul­ta­ta bilo koje usta­no­ve? (Pri­je su naj­po­god­ni­ji poli­gon za pre­uve­li­ča­va­nje). Ako bi se takav kri­te­rij uz odre­đe­nu pri­la­god­bu pri­mi­je­nio na ovaj ura­dak iz 46. bro­ja Glas­ni­ka arhivā i Arhi­vis­tič­kog udru­že­nja BiH, što bi se moglo zaklju­či­ti o stvar­nom sta­nju arhiv­ske stru­ke – iste one stru­ke koju Redak­ci­ja zove nekak­vim esna­fom?

Ovo sva­ka­ko nije prvi, a vje­ro­jat­no niti pos­ljed­nji slu­čaj skan­da­loz­no­ga nez­na­nja, zami­je­ša­nog s neute­me­lje­nim i nedo­pus­ti­vim oma­lo­va­ža­va­nji­ma dru­gih, ali sigur­no ula­zi u naj­u­ži izbor naj­go­rih ura­da­ka ikad objav­lje­nih u bosan­sko­her­ce­go­vač­koj arhi­vis­ti­ci (A kon­ku­ren­ci­ja nije bez­az­le­na!!!). Pita­nje koje osta­je jest tre­ba li na ova­kav način odr­ža­va­ti tra­di­ci­ju? Ili je i ova tra­di­ci­ja odav­no uni­šte­na, a svi se, kao i u dru­gim slu­ča­je­vi­ma, pra­ve da to ne vide?