Etički kodeks arhivista u Srbiji

Poznavanje, problemi, primena

Abstrakt: U radu se promišlja o Etičkom kodeksu arhivista donetom 1996. godine na Međunarodnom kongresu arhivista. Navode se neke od etičkih dilema koje se mogu javiti u vezi sa arhivskom strukom. U radu se predstavljaju rezultati ankete među arhivistima u Srbiji o poznavanju Etičkog kodeksa arhivista i njegovih odredbi i na osnovu iste izvode zaključci. Kroz razmatranje odnosa prema Etičkom kodeksu arhivista razmatra se i položaj arhivista u društvu u tranziciji i izazovi sa kojima se u svakodnevnom radu suočavaju, kao i odnos prema etičkim dilemama koje iskrsavaju tokom rada. Članak nema pretenzije naučnog istraživanja i utvrđivanja naučnih istina, niti kritike struke, već je pre svega “razgovor sa profesijom“ i samim sobom.

Ključne reči: etički kodeks, arhivi, arhivska etika, arhivistika, arhivisti.

The code of Ethics for archivists in Serbia
Knowledge, Problems, Application

Abstract: In this work the Code of Ethics for Archivist that was instituted at the International Congress of Archivists in 1996 is being considered. Some of the ethical dilemmas that can occur in connection to the archival profession are stated. In this work the results of the questionnaire conducted to the archivists in Serbia about their knowledge of the Code of Ethics for Archivists and its articles are presented and based on that questionnaire the conclusions are made. Through the consideration of the relation towards the Code of Ethics for Archivists it is also considered the position of the archivists in the society in transition and the challenges the archivists face in their everyday work, so as the relation towards ethical dilemmas that can occur in their work. This work does not intend to be scientific and to assert scientific truths, nor does it intend to criticize the profession, above all it a conversation with the profession and with oneself.

Key words: The Code of Ethics, Archives, Archival Ethics, Archivists, Archival Profession

Uvod

Dešavanja na trusnom balkanskom području, relativizacija svega, pa i istorije, opravdavanje svega, pa i zločina, problemi društava u tranziciji, ekonomska i politička nesigurnost, stanje u kome moralne stege često popuštaju i ustupaju prostora kompromisima, odražavaju se na sve sfere društva, na kulturu, nauku i institucije pa i arhive. U vezi s tim iskrsavaju i nameću se razna pitanja o ulozi arhiva i arhivista u takvom vremenu i društvu. Da li su arhivi i arhivisti¹ u službi svoje zajednice, države, naroda, svoje profesije, istorije ili je dovoljno da budu u službi istine? Da li treba praviti kompromise sa politikom, državom, poslodavcima, narodom ili se držati osnovnog načela – istine? Da li “služba” narodu, državi, zajednici negira služenje istini? Da li i u kojoj meri primena etičkih normi zavisi samo do nas kao profesionalaca, koliko od uslova spolja, države, društva, politike, istorijskog trenutka? Da li globalizacija, zahtevi za “otvaranjem” ruše principe individualiteta jedne zajednice onemogućavajući im time opstanak? Da li arhivisti u tome pomažu ili odmažu? Da li je etika čoveka, kao dela jednog naroda i zajednice, i etika arhiviste u sukobu?² Da li su arhivisti vladari sećanja i zaborava? Šta je najznačajniji posao arhivista? Zašto ga on radi? Da li je to samo posao kao i svaki drugi kojim se obezbeđuje egzistencija ili ovaj posao podrazumeva jedno dublje i značajnije osećanje? Koliko smo svesni činjenice da svojim delovanjem, vrednovanjem, kao arhivisti mi pišemo istoriju, a ne istoričari? Da li smo svesni da čuvamo prošlost, ali definišemo i budućnost? Reči Džordža Orvela u romanu 1984. da onaj ko kontroliše prošlost, kontroliše i budućnost, a da onaj ko kontroliše sadašnjost, kontroliše prošlost, treba da nas podsete, ali i sve druge, na to koliku moć upravo mi kao arhivisti imamo u svojim rukama. Velika moć nosi sa sobom i posebnu vrstu odgovornosti. Upravo o njoj, o “težini lanaca” koje arhivisti nose u svom radu, svesno ili nesvesno, o dilemama koje mogu da se jave tokom odgovornih poslova na kojima radimo, govorićemo između ostalog u ovom članku.

Kada dobar arhivist postane loš

Posao arhiviste je vrlo kompleksan, od evidentiranja potencijalnih stvaralaca arhivske građe, preko valorizacije istih, do preventivne zaštite, zaštite u registraturama, zaštite u arhivima, vrednovanja, sređivanja, obrade, činjenja dostupnim korisnicima… Kompleksnost ne proizilazi samo iz složenosti posla u smislu kvantiteta, već možda više zbog kvalitativne složenosti koja uključuje i procene svakog pojedinca zaposlenog u arhivu, a za koje često neće naći decidno uputstvo u zakonskim propisima ni u stručnim uputstvima. To nas uvodi u polje jednog drugog vrednovanja arhivske struke, vrednovanja u smislu etike, morala, u smislu dobrog ili lošeg. Zakoni i propisi su osnova i oni će nam u najvećem broju slučajeva dati usmerenja, ali postoji određeni broj situacija, posebno kada su zakoni zastareli ili pružaju prostora proizvoljnim tumačenjima, u trenucima “slabosti” društva, kada je na pojedincu – arhivisti teret izbora, izbora koji ne zavisi od toga “da li smem” ili “ne smem” zbog sankcija koje mi prete, već da li je to moralno ili ne prema struci i poslu koji obavljam i istini kojoj treba da služim? Svaki posao, u manjoj ili većoj meri, pa i posao u arhivu izrodi s vremena na vreme poneku etičku dilemu. Nju neki definišu kao situaciju do koje dolazi kada se čini da su dve ili više moralnih vrednosti jednako validne, a kontradiktorne, a od pojedinca se zahteva da napravi najbolji mogući izbor.³

Motiv za razmatranje ove teme, za preispitivanje i samoispitivanje, za “razgovor sa profesijom” bila su brojna pitanja i povodi za razgovore, kako sa kolegama iz struke tako i sa zainteresovanim za arhivsku građu u svojstvu istraživača i drugih korisnika usluga arhiva, stvaraocima i onima koji brinu o arhivskoj građi na terenu, arhivistima, stečajnim upravnicima i drugim pravnim i fizičkim licima koje su imale određeni interes u postupku zaštite, kako u Srbiji, tako i u zemljama u okruženju. Ilustracije radi navešćemo neke od njih: slučaj istraživača u jednom arhivu kome nije bilo dopušteno kopiranje kompletne dokumentacije koju je tražio, iako je imao uredno podnet zahtev. Obrazloženje za odbijanje dato je usmeno, da je takva politika kuće. Kasnije se pokazalo da je za tu arhivsku građu bio zainteresovan jedan od zaposlenih u arhivu; slučaj istraživača koji je istraživao u jednom od specijalizovanih arhiva građu stariju od 30 godina uz prethodno dobijenu dozvolu, ali mu nije bilo dozvoljeno objavljivanje, čak ni cenzurisano, uz usmeno obrazloženje da odgovorni misle da je rok dostupnosti za tu vrstu građe od 30 godina previše kratak; slučajevi oko korišćenja za istraživanje ili izdavanja osetljive dokumentacije koja sadrži podatke o ličnosti; slučajevi zabrane istraživanja pod izgovorom sređivanja i obrade; davanje na korišćenje samo delova fondova, a ne kompletne građe; slučajevi neodgovaranja na zahteve istraživača ili drugih korisnika usluga arhiva – ćutanje administracije; slučaj sukoba između stečajnog upravnika i arhiva zbog visine nadoknade koju arhiv potražuje za preuzimanje arhivske građe preduzeća u stečaju; slučaj arhiviste kome je ponuđeno od stečajnog upravnika preduzeća u stečaju da za novčanu nadoknadu sredi arhivsku građu za predaju arhivu u slobodno vreme; rad arhivista iz arhiva u registraturama na sređivanju arhivske građe za novčanu nadoknadu, ističući da je prioritet sačuvati arhivsku građu; slučajevi propadanja arhivske građe zbog neažurnosti arhivista i nezainteresovanosti registratura; slučajevi “otkrivanja” građe u sopstvenim arhivskim depoima; slučajevi različitog postupanja prema različitim registraturama, “gledanje kroz prste” u zavisnosti da li se radi o uticajnim i manje uticajnim (sudovi, tužilaštva, gradske uprave i “obične” registrature)…samo su neki od brojnih primera sa kojima možemo u praksi da se susretnemo i kao zaposleni i kao korisnici usluga arhiva.

Za svaku od ovih dilema, prvi i najlogičniji korak je potražiti za odgovore u važećem zakonodavstvu. Ipak, mnoga od ovih pitanja nisu i ne mogu biti regulisana arhivskim zakonodavstvom. Ne mogu biti regulisana jer često nisu pravna pitanja, već često etička pitanja – pitanja shvatanja struke kojoj pripadamo i posla koji radimo.⁴ Upravo zato tu postoji mogućnost manipulacije, mogućnost svesnog ili nesvesnog kršenja dobrih normi ponašanja.

Etika – moral-etička dilema

Etika prema Milanu Vujakliji⁵ potiče od grčke reči ethos koja znači običaj, a predstavlja deo filozofije koji proučava i procenjuje moralne vrednosti (šta je dobro ili šta je rđavo, šta treba da bude ili šta ne treba da bude), poreklo i načela moralnosti. Etika je dakle nauka o moralu, nauka o proučavanju i procenjivanju moralnih vrednosti. Ima i onih filozofa koji reč ethos prevode kao karakter, kao asocijaciju na moralni karakter.⁶ Posebna oblast etike je poslovna etika koja se može odrediti kao skup moralnih normi o ponašanju prema sociokulturnoj i poslovnoj sredini, prema drugim ljudima sa kojima se stupa u poslovni kontakt i prema odlučivanju, dužnostima, obavezama, pravu i odgovornostima, u svim aspektima i sferama poslovanja. Poslovna etika podrazumeva obavezu obavljanja nekog posla na odgovarajući način i odgovrnost za njegovo ne(obavljanje). Odgovornost može biti lična, kada se krše etičke norme i pojedinac stiče ličnu korist na račun opštih interesa, a može biti i korporativna društvena odgovornost, koja se odnosi na ponašanje organizacija prema društvu. Pod poslovnom etikom se podrazumevaju i vrednosti i norme etičkog ponašanja, pretočene u kodeks profesionalnog ili poslovnog ponašanja, tzv. poslovni bonton.⁷ Upravo zajednička profesionalna kultura, pripisi, vrednosti, terminologija, i etika, uporedo sa posebnim obrazovanjem, posebnim poljem delovanja važnim za društvo, profesionalnim udruženjem, čini jednu profesiju profesijom.⁸ Pored poslovne postoji i profesionalna etika koja se bavi vrednostima koje odgovaraju određenim vrstama zanimanja.⁹ Z. Stevanović je definiše “kao skup moralnih vrednosti i pravila koji se oblikuje i ustaljuje tokom vršenja nekog priznatog zanimanja, a koji doprinosi da se ova delatnost obavlja autonomno i na društveno prihvatljiv i poželjan način”.¹⁰ Postojanje normi ponašanja u jednoj struci i mogućnost da se te norme nametnu kako članovima struke, tako i društvu u celini čini jednu profesiju autonomnom. To u praksi znači da se pripadnik te struke u svom stručnom radu donosi samostalno odluke, bez uticaja sa strane, a da su mu jedino merilo vrednosti i standardi struke.¹¹ Norme ponašanja u jednoj profesiji formalizovane su kroz etičke kodekse ponašanja. Z. Semlič Rajh napominje da etički kodeksi profesija štite javnost od samovolje, zlostavljanja i nepravilnosti u radu, povećavaju društveni ugled zanimanja i osećaj pripadnosti profesiji.¹²

Etički kodeks arhivista

Prvi arhivistički kodeks donet je 1955. godine u Sjedinjenim američkim državama za Nacionalni arhiv SAD. Nakon toga etički kodeksi doneti su u više zemalja, Kanadi, Australiji, Novom Zelandu, Južnoafričkoj Republici, a od evropskih zemalja u Francuskoj.¹³ Autonomija arhivske struke kroz identifikovanje i razmatranje etičkih dilema, prema mišljenju Tio Tomasena, iskazana je tek na Kongresu u Montrealu 1992. godine.¹⁴ Tada započeta priča rezultirala je donošenjem Etičkog kodeksa arhivista na Trinaestom kongresu Međunarodnog arhivskog saveta¹⁵ u Pekingu, 6. septembra 1996. godine. Kodeks je trenutno dostupan na sajtu Međunarodnog arhivskog saveta na 23 jezika, među kojima i na srpskom.¹⁶

Odredbe Etičkog kodeksa arhivista ponovo su razmatrane nakon sastanka CITRA-e¹⁷ 2006. godine kada je jednom od rezolucija tražena revizija Etičkog kodeksa arhivista kao polazne reference za usmeravanje svakog pojedinca u arhivskoj delatnosti. Prvobitni cilj te odluke bio je utvrđivanje kako je Kodeks primenjen i poštovan u arhivima. U tu svrhu poslat je u junu 2008. godine upitnik na engleskom, francuskom i španskom jeziku od strane MAS-ove Sekcije za upravljanje zapisima i udruženja arhiva¹⁸ ograncima Međunarodnog arhivskog saveta iz celog sveta.¹⁹ Na adresu Sekcije stiglo je oko 150 odgovora, od kojih je njih 66% od strane organizacija u okviru EURBICA, a ostatak od ostalih ogranaka iz sveta.²⁰ Od njih 150, 120 je bilo upoznato sa postojanjem Etičkog kodeksa arhivista, a najveći broj “svesnih” bio je upravo iz evropskog ogranka MAS-a. Zaključak tog ispitivanja bio je da Kodeks ne treba menjati, da su etički principi na kojima Kodeks počiva i dalje relevantni, ali da bi bio upotrebljiviji, mora biti više ilustrativan i “pokrivati” što više realnih situacija. Data je preporuka da se održava što više treninga-obuka o načinu primene Kodeksa u određenim situacijima.
Etički kodeks arhivista sastoji se od preambule i 10 članova sa komentarima i kao takav predstavlja osnov za delovanje arhivista. On definiše uglavnom sve odnose koji se javljaju u svim fazama rukovanja arhivskom građom.²¹ Kodeksom je obuhvaćena većina osnovnih postulata arhivske struke, cilj i svrha njenog postojanja, zaštita građe kao svedočanstva prošlosti, zaštita istine, očuvanje konteksta u kom je građa nastala kao izvora po sebi, očuvanje autentičnosti, obezbeđivanje dostupnosti, obezbeđivanje “puta” koji dokumentacija pređe od stvaralaca ka arhivu i unutar arhiva, jednake usluge za sve i dostupnost, pravo na pristup i privatnost, shvatanje značaja i uloge arhiviste kao krojača istorije za dobrobit svih, a ne za sopstvenu ili dobrobit drugih grupa, zahtev za stalnom edukacijom, zahtev za saradnjom u okviru struke i srodnih struka. Time je postavljen temelj efikasnog i etičnog rada u arhivima.
Etički kodeks i njegovi članovi definišu arhivsku profesiju kao profesiju bez politizacije i bilo kakvog upliva kriterijuma za vrednovanje arhivske građe sa strane, definišu vrednovanje arhivske građe u kontekstu istorije prava i administracije, uz poštovanje principa provenijencije, definišu je kao nepristrasnu, sa ciljem da sačuvaju autentičnost dokumenata, definišu je kao otvorenu, podjednako za sve zainteresovane u smislu dostupnosti, ali uz poštovanje osnovnih ljudskih prava, definišu je kao visoko profesionalnu jer o svom radu s arhivskom građom mora ostavljati odgovarajuće zapise, definišu je kao neprofitnu, od šireg društvenog interesa, u čemu lični interes arhiviste, ustanove ili bilo kog drugo pojedinca ne sme biti prioritet, definišu je kao disciplinu koja zahteva stalno usavršavanje od svih zaposlenih, unapređenje i kao profesiju koja u očuvanju kulturne baštine treba da sarađuje sa drugim ustanovama.

Etički kodeks arhivista – situacija u zemljama bivše SFRJ

U razmatranju primene i poznavanja Etičkog kodeksa arhivista u Srbiji pozabavili smo se i odnosom prema etičkim pitanjima i Etičkom kodeksu arhivista u zemljama u okruženju.
Tako je u Makedoniji na sajtu Državnog arhiva dostupan Etički kodeks arhivista iz 1996. godine.²² Na nivou makedonske arhivske službe to pitanje nije dalje razrađivano, odnosno nije donet poseban dokument, odnosno formirano neko etičko telo.
U Sloveniji je slična situacija. Na sajtu Državnog arhiva Slovenije dostupan je Kodeks etike objavljen u časopisu Arhivi 1997. godine.²³ U Sloveniji, takođe nije ustanovljeno posebno etičko telo na nivou države i struke.
U Bosni i Hercegovini se primenjuje međunarodni Etički kodeks arhivista, koji je zvanično decembra 2003. godine usvojen na osnivačkoj skupštini tadašnjeg Saveza arhivističkih udruženja u Bosni i Hercegovini i štampan u obliku brošure. Detaljnije pominjanje etičkih pitanja prisutno je i u Statutu Arhivističkog udruženja Bosne i Hercegovine,²⁴ gde se u čl. 16. stav 2. vezanim za prava, obaveze i odgovornosti članova Udruženja, između ostalog navodi da su prava, obaveze i odgovornosti članova da preko Suda časti Udruženja, iznose slučajeve povrede dobrih običaja u Udruženju. U članu 40. vezanim za Sud časti se kaže da Udruženje može formirati Sud časti koji sudi članovima Udruženja. Određen je i njegov sastav od tri člana koji se biraju između članova Udruženja, kao i nadležnost. Sud odlučuje o povredama Etičkog kodeksa arhivista. Prema informacijama koje smo dobili, Sud časti se nije sastajao.
U istraživanju situacije u Hrvatskoj došli smo do Etičkog kodeksa zaposlenika Hrvatskog državnog arhiva, od 22. decembra 2013, koji je dostupan na sajtu Hrvatskog državnog arhiva.²⁵ Pored ovog i ostali državni arhivi u Hrvatskoj imaju identičan usvojen tekst Etičkog kodeksa arhivista. Kodeks sadrži nekoliko poglavlja: opšte odredbe, etička načela, odgovornost nadređenih u primeni etičkih načela, poverenik za etiku, prava i obaveze poverenika za etiku, način podnošenja pritužbi na ponašanje zaposlenika, zaštita poverenika za etiku, etičko povereništvo, javnost Etičkog kodeksa, prelazne i završene odredbe i stupanje na snagu. Za primenu i nadzor nad primenom Etičkog kodeksa arhivista formirano je Etičko povjerenstvo, organ sa sedištem u Hrvatskom državnom arhivu. Predsednik tog tela je zaposleni u HDA, a članovi su iz drugih državnih arhiva. Sastoji se od tri člana, predsednika i dva člana, koji moraju biti zaposleni od ugleda i poverenja. Predsednik i članovi imaju pravo na novčanu nadoknadu za rad u Etičkom povjerenstvu, a sredstva obezbeđuje Hrvatski državni arhiv. Na osnovu statuta državnih arhiva u svakom od arhiva imenuje se poverenik za etiku za taj arhiv. Njegov je zadatak, između ostalog, da prati primenu Etičkog kodeksa u svom arhivu, rešava po pritužbama na kršenje i da upoznaje novozaposlene sa odredbama Kodeksa itd. U spornim slučajevima Etičko povjerenstvo je drugostepeni organ.

Etički kodeks arhivista – situacija u Srbiji

U arhivima u Srbiji, Etički kodeks arhivista, po donošenju na konferenciji u Pekingu, objavljen je u Arhivu Jugoslavije, a potom i u časopisu Arhivski pregled koji je u tom trenutku izdavao Arhiv Srbije i arhivi u Srbiji. Trenutno je tekst Etičkog kodeksa arhivista na sajtovima arhiva u Srbiji dostupan, osim sajta Arhiva Jugoslavije, na sajtu Arhiva Vojvodine,²⁶ Istorijskog arhiva Beograda,²⁷ Društva arhivskih radnika Vojvodine²⁸ i Arhivističkog društva Srbije.²⁹
Svesni problema sa kojima se suočavaju između ostalog i arhivisti u Srbiji, brojnih etičkih dilema o kojima mnogi ne žele da govore, odnosno zatvaraju oči pred njima, uzdajući se u “čistu situaciju” nakon dugoočekivanog, ali i dalje neizvesnog donošenja Zakona o arhivskoj građi i arhivskoj službi,³⁰ postavili smo srpskim arhivistima pitanja o Etičkom kodeksu arhivista. U ovom neformalnom anketiranju informativnog karaktera, metodom slučajnog uzorka, na adrese arhiva i arhivista poslat je upitnik. Postavljenim pitanjima želeli smo da se informišemo o poznavanju Etičkog kodeksa arhivista među srpskim arhivistima. Takođe, pokušali da se informišemo i o njihovom stavu prema profesiji, trenutnom stanju i onome šta činiti po pitanju profesionalne etike u arhivima. U istraživanju je učestvovalo 45 arhivista, od toga 32 sa visokim obrazovanjem (arhivisti, viši arhivisti, arhivski savetnici, konzervatori), 3 viša arhivska pomoćnika (visoka stručna sprema) i 10 arhivskih pomoćnika i arhivskih pomoćnika prve vrste (srednja stručna sprema).
Upitnik se sastojao od 9 pitanja. Pet pitanja su bila direktna, sa “da” i “ne” odgovorima, dok su četiri pitanja nudila više odgovora. Odgovori anketiranih su sledeći:
Na pitanje da li ste upoznati sa postojanjem i sadržinom Etičkog kodeksa arhivista, njih 34 (75,5%) je odgovorilo pozitivno, a 11 (24,5%) negativno:

Upoznati s Etičkim kodeksom arhivista

Na pitanje o načinu na koji su upoznati sa Etičkim kodeksom (od strane arhiva, samostalno ili tokom upitnika), njih 8 (17,8%) je odgovorilo: od strane Arhiva u kome rade (direktor, Stručno veće, ostale kolege), 25 (55,6%) se upoznalo samostalno (internet, literatura), njih 10 (22,2%) su naveli da su upoznati tokom popunjavanja ovog upitnika, dok se dvoje (4,4%) nije izjasnilo ni za jedan ponuđeni odgovor:

Način upoznavanja s Etičkim kodeksom arhivista

Na pitanje da li ste u toku rada u Arhivu imali etičke dileme, njih 24 (53%) je odgovorilo “da”, a 21 (47%) “ne”:

Etičke dileme u radu

Četvrto pitanje odnosilo se na eventualne pritužbe na kršenje arhivske etike u arhivima, koje su podnete od korisnika. Njih 13 (29%) je odgovorilo da su imali, 28 (62,2%) da nisu, 2 odgovora (4,4%) pored zaokruženog “ne” imaju i napomenu “koliko je meni poznato” ili “nije mi poznato”. Jedan ispitanik nije popunio odgovor na ovo pitanje, a jedan je odgovorio sa “ne znam”:

Pritužbe na povredu arhivske etike

U odgovoru na peto pitanje vezano za definisanje vrste pritužbi na kršenje etike u arhivima učesnici ankete su odgovarali na pet ponuđenih odgovora “uskraćena dostupnost arhivske građe” – odgovor je zaokružilo 8 anketiranih, “uništavanje arhivske građe” – 1 anketirani, “nedovoljna zaštita arhivske građe” — njih 9, “naplaćivanje usluga arhiva” (za preuzimanje, za dostavu dokumentacije) — njih 11, dok je u opciji “drugo” jedan ispitanik naveo pritužbu zbog selektivnog pristupa istraživačima (za pojedine korisnike se odobrava fotokopiranje građe, dok se drugima zahtevi odbijaju sa obrazloženjem da se štiti građa), dok je jedan odgovor naveo postojanje pritužbi zbog nepreciznosti ili nepostojanja informativnih sredstava o arhivskoj građi. Dvoje anketiranih nije odgovorilo na ovo pitanje.

U odgovoru na šesto pitanje: “Kome se obraćate kada imate etičke dileme i nedoumice?“, njih 11 je odgovorilo direktoru, njih 10 stručnom veću, njih 8 je odgovorilo da se obraća nadređenom, njih 10 rešava samo, a njih 16 je zaokružilo odgovor da se oslanjaju na važeće zakonske i stručne propise. Jedan odgovor je bio dodat da se obraća kolegama. U ovom pitanju neki su zaokružili više odgovora.

U odgovoru na sedmo pitanje da li treba transparentnije istaći postojanje Etičkog kodeksa arhivista – njih 42 (93,3%) je odgovorilo sa “da”, a samo 3 (6,7%) sa “ne”:

Veća transparentnost Etičkog kodeksa arhivista

Na pitanje da li treba formirati poseban organ koji će se baviti etičkim pitanjima njih 31 (69%) je odgovorilo pozitivno, a njih 14 (31%) negativno:

Formiranje etičkog tijela

Poslednje pitanje o prioritetima u profesiji arhivistike, takođe je davalo mogućnost izbora više različitih odgovora. Ponuđeni odgovori su bili: “odanost dokumentima” (njih 14 se opredelilo za ovaj odgovor), “odanost državi i narodu” (njih 4 je izabralo ovu opciju), “odanost propisima” (izabralo 7), “odanost profesiji” (izbor je 23 anketiranih), “odanost poslodavcu” (5 zaokruženih odgovora), “odanost istoriji” (7 je izabralo ovu opciju) i “odanost istini, bez obzira kakva je i čijim interesima odgovara”, njih 24, dok jedan ispitanik nije dao ni jedan odgovor na ovo pitanje.³¹

Zaključci

Na osnovu ove neformalne informativne ankete među srpskim arhivistima nameću se i neki zaključci koji se ne mogu uzeti kao naučno relevantni, ali svakako mogu biti putokaz za neko dalje delovanje Arhiva Srbije, lokalnih arhiva, ali i Arhivističkog društva Srbije.
Iz priloženog zaključujemo da Etički kodeks arhivista i njegove odredbe nisu u dovoljnoj meri poznati među arhivistima u Srbiji. Trebalo bi naći načine, pre svega kroz obrazovanje na stručnom ispitu (do uvođenja akademskog obrazovanja za arhiviste u sklopu Univerziteta), a zatim i kroz razne vrste stručnih savetovanja, radionica, sastanaka podružnica, zatim preko stručnih veća u arhivima podsticati bavljenje etičkim pitanjima. Tome u prilog govori i činjenica da se najveći broj arhivista sa postojanjem Etičkog kodeksa arhivista upoznao samostalno, preko interneta i literature, a ne u svojim ustanovama, odnosno od matične ustanove ili strukovnog udruženja. Zabrinjava i relativno visok procenat onih koji nisu upoznati sa Kodeksom.
Činjenica je da etičkih dilema u arhivima ima, da ih arhivisti imaju (mogući problem odluke da li se ima ili nema predstavlja i nedostatak definicije etičke dileme, što ovim upitnikom nije moglo biti učinjeno, ali je solidan broj onih koji su taj termin prepoznali). Činjenica je i relativno mali broj pritužbi na kršenje arhivske etike, što ne znači da ih nema, odnosno da nema primedbi na rad arhiva i arhivista, već može da znači i nedovoljnu “arhivsku prosvećenost” potencijalnih podnosilaca (korisnika usluga arhiva), odnosno nepostojanje organa ili adrese na koju bi se pritužbe uputile. (Na Balkanu još uvek važi pravilo da je činovnik predstavnik države i uvek u pravu i da je bolje ne zamerati mu se).
O veoma bitnoj ulozi direktora ili nadređenog u ustanovi, govori i relativno visok broj onih koji adresu za pojašnjenje etičkih dilema vide u njihovoj ličnosti ili funkciji. Ohrabruje uloga stručnog veća i relativno visok procenat onih koji u stručnom veću kao kolektivnom stručnom telu u ustanovi vide mesto za rešavanje etičkih dilema i problema. To može da govori i o tome da su arhivisti spremni da svoje dileme podele sa drugima. Međutim, relativno visok je broj onih koji samostalno rešavaju, odnosno onih koji se uzdaju isključivo u propise, iako su propisi često nedorečeni, zastareli i ne mogu da definišu suptilnu granicu između nezabranjenog, dozvoljenog i moralnog.³²

Činjenica da se visok procenat kolega izjasnio da je potrebno transparentnije istaći Etički kodeks arhivista u Srbiji govori o tome da su svesni brojnih dilema i svesni potrebe za njihovo definisanje i rešavanje. Tome u prilog govori i broj onih koji smatraju da je potrebno formirati posebno telo koje će se baviti etičkim pitanjima.
Ono što je takođe zanimljivo tumačiti u odgovorima jeste poslednje pitanje o viđenju sopstvene profesije, gde se odanost profesiji i odanost istini ma kakva ona bila i ma čijim interesima odgovarala podjednako visoko kotira kod srpskih arhivista. To nam govori o visokom nivou svesti i etičnosti među njima. Onaj ko ceni istinu kao osnovni postulat ne može doneti pogrešne odluke kada je pred njim etička dilema, kao i onaj ko odanost profesiji stavalja na prvo mesto.
Ovo istraživanje, iako neformalno može da posluži kao smernica arhivima, njihovim rukovodiocima, pre svega Arhivu Srbije i Arhivističkom društvu Srbije, u kom pravcu treba delovati i raditi i popunjavati praznine u obrazovanju srpskih arhivista, unapređenju rada i unapređenju dostojanstva profesije. Uostalom i sam Etički kodeks arhivista u preambuli navodi da implementacija Etičkog kodeksa zavisi od arhivskih ustanova i udruženja arhivista.

Rezime

Etika predstavlja sastavni deo svake profesije, pa i arhivske. Društva u tranziciji, posebno posle raspada SFRJ, posle oružanih sukoba, političkih previranja, zbog nedostatka, zastarelosti i nepreciznosti zakonske regulative, ekonomskog stanja i drugih razloga, predstavljaju plodno tlo za brojne etičke dileme i u najgorem slučaju pojavu kršenja etike u svim profesijama, pa i u arhivskoj. Neravnomerno regulisano pitanje etike i Etičkog kodeksa arhivista prisutno je i među arhivskim strukama u okruženju. U Srbiji pitanje etike među arhivistima i Etičkog kodeksa arhivista nisu u dovoljnoj meri istaknuti. Anketiranjem među srpskim arhivistima došli smo do ilustrativnih podataka da sami arhivisti smatraju bitnim i potrebnim da Etički kodeks arhivista bude transparentnije istaknut, kao i da se ustanovi posebno telo k će se je će se u ime profesije baviti etičkim pitanjima i kršenjem arhivske etike. Na kraju treba istaći i podatak da srpski arhivisti vrlo visoko vrednuju odanost profesiji i odanost istini, što govori o profesionalno usađenoj etici među arhivskim profesionalcima u Srbiji. Biti arhivist nije samo posao i zvanje već pre svega opredeljenje za istinu.

Summary

The ethics is an integral part of every profession, so as the archival profession. The societies in transition, especially after the disintegration of SFRY, after armed conflict, political turmoil, because of the lack of legislation or because the legislation was outdated or imprecise, because of the general economic condition and other reasons, are a fertile ground for numerous ethical dilemmas and, in the worst case, for the occurrences of the violation of the ethics in every profession, so as in the archival profession. Unevenly regulated question of ethics and the Code of Ethics for Archivists is also present in the archival profession in the surrounding countries. In Serbia the question of ethics among the archivists and the Code of Ethics for Archivist are not emphasized enough. By conducting the questionnaire to the archivists in Serbia we have obtained illustrative data that the archivists consider important that the Code of Ethics for Archivists be emphasized transparently, also, they consider that a special agency should be established that will deal with ethical issues and the violations of the archival ethics. At the end, it should be stressed that Serbian archivists value highly loyalty to their profession and to the truth, which speaks for itself about professionally inherent ethics among the archival professionals in Serbia. Being an archivist is not only a profession or occupation but above all it means orientation to the truth.

Prilog 1: Izgled anketnog lista-upitnika poslatog arhivistima u Srbiji

PITANJA O ETIČKOM KODEKSU ARHIVISTA

1. Da li ste upoznati sa postojanjem i sadržinom Etičkog kodeksa arhivista?
— DA
— NE

2. Na koji način ste upoznati, ako jeste?
— od strane Arhiva u kom radim (direktor, Stručno veće, ostale kolege)
— upoznao/la sam se samostalno (internet, literatura)
— upoznat sam tokom ovog upitnika

3. Da li ste u toku rada u Arhivu imali etičke dileme?
— Da
— Ne

4. Da li ste u arhivu imali pritužbe na kršenje arhivske etike od strane korisnika usluga arhiva?
— Da
— Ne

5. Ako je bilo pritužbi na kršenje etike u arhivima, na šta su se te pritužbe odnosile?
— uskraćena dostupnost arhivske građe
— uništavanje arhivske građe
— nedovoljna zaštita arhivske građe
— naplaćivanje usluga arhiva (preuzimanje, dostava dokumentacije)
— drugo ___________________________________________________

6. Kome se obraćate kada imate etičke dileme i nedoumice?
— direktoru
— stručnom veću
— nadređenom
— sam rešavam
— oslanjam se na važeće zakonske i stručne propise

7. Da li treba transparentnije istaći postojanje Etičkog kodeksa arhivista u Srbiji?
— Da
— Ne

8. Da li treba formirati poseban organ koji će se baviti etičkim pitanjima?
— Da
— Ne

9. Šta su za Vas prioriteti u profesiji arhiviste?
— odanost dokumentima
— odanost državi i narodu
— odanost propisima
— odanost profesiji
— odanost poslodavcu – ustanovi
— odanost istoriji
— odanost istini, bez obzira kakva je i čijim interesima odgovara

Radno mesto: __________________________
Stručno zvanje: ________________________

Termin arhivist koristimo uopšteno, kao naziv za zaposlenog u arhivu, bez ozbira na pol, stručno zvanje i stepen obrazovanja. Sve što se odnosi na zaposlene u arhivima, isto tako se može i mora odnositi i na zaposlene u arhivama registratura, odnosno kako i sam Etički kodeks arhivista kaže na sve one koji rukuju arhivskom građom. U ovom članku mi se u najvećoj meri bavimo pitanjima arhivske etike zaposlenih u arhivima kao ustanovama zaštite. [↩]
Tomislav Škrbić, O ethosu arhivista, Arhivski vjesnik, Godina 52 (2009), 9–24. [↩]
https://sr.wikipedia.org/sr/%D0%95%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0#cite_note-1 (20.5.2016) [↩]
Živana Heđbeli smatra da etika nije istovetna s pravom (zakonima), kao i da se etika ne bavi poštovanjem zakona, jer se poštovanje zakona podrazumeva, već da se etika bavi vrlinom. Videti: Živana Heđbeli, Arhivi i etika, Zbornik referatov z dopolnilnega izobraževanja “Tehnični in vsebinski problemi klasičnega in elektronskega arhiviranja”, br. 7/2008, Maribor, 2008, 125–132. [↩]
Milan Vujaklija, Leksikon stranih reči i izraza, Beograd, 1991.4 [↩]
Zoran Stevanović, Arhivska i hakerska etika, Glasnik arhiva i Arhivističkog udruženja Bosne i Hercegovine, XLIII/2013, Sarajevo 2013, 23. [↩]
https://nastavapreduzetnistva.wordpress.com/2012/03/01/moral-etika-i-poslovna-etika/ (20.5.2016. [↩]
Josip Kolanović, Identitet arhivista: od zanimanja do profesije, Arhivski vjesnik, god. 40, Zagreb 1997, 13. [↩]
Zoran Stevanović, nav. delo, 24. [↩]
Isto. [↩]
Theo Thomassen, Archivists between knowledge and power. On the independance and autonomy of archival science and the archival profession, Arhivski vjesnik, God. 42 (1999), 146–167. Dostupno na: http://hrcak.srce.hr/10590 (21.05.2016) [↩]
Mag. Zdenka Semlič Rajh, Arhivi i etika: zašto nam ona treba više nego ikad?, Glasnik arhiva i Arhivističkog udruženja bosne i Hercegovine XLIII/2013, Sarajevo 2013, 15. [↩]
Zoran Stevanović, nav delo, 25–26. [↩]
Theo Thomassen, Archivists between knowledge and power. On the independance and autonomy of archival science and the archival profession, Arhivski vjesnik, God. 42 (1999), 146–167. Dostupno na: http://hrcak.srce.hr/10590 (21.05.2016 [↩]
International Council on Archives (ICA) [↩]
http://www.ica.org/en/ica-code-ethics (20.5.2016. [↩]
Međunarodna konferencija okruglog stola Arhiva – International Conference of the Round Table on Archives http://ica.org/en/about-citra (20.05.2016. [↩]
Section of Records Management and Archives Associations [↩]
http://www.ica.org/en/questionnaire-ica-code-ethics-results-and-recommendations-0 (20.05.2016. [↩]
Evropski regionalni ogranak MAS-a [↩]
Mag. Zdenka Semlič Rajh, nav. delo, 17. [↩]
http://www.arhiv.gov.mk/materijali/mk-4–4-1_kodeks_na_arhivisti.pdf (20.5.2016. [↩]
http://www.arhiv.gov.si/fileadmin/arhiv.gov.si/pageuploads/zakonodaja/kodeks.pdf (20.5.2016.); Kodeks etike, Arhivi, HH, 1997, 14–17, prevod Marija Vera-Erjavec [↩]
Statut Arhivističkog udruženja Bosne i Hercegovine usvojen na Skupštini AU BiH održanoj 01.12.2004. u Travniku. Izmene i dopune usvojene 19.03.2009. godine na Skupštini Udruženja u Banja Luci. http://www.arhubih.ba/statut/ (20.05.2016. [↩]
http://www.arhiv.hr/arhiv2/Onama/Adresari/Etickopovjerenstvo/WEB2HDARHIVLOC024403 (20.5.2016. [↩]
http://www.arhivvojvodine.org.rs/pdf/eticki%20cir.pdf (20.5.2016. [↩]
http://www.arhiv-beograda.org/index.php/rs/fondovi-i-zbirke/standardi/19–2013-11–28-09–37-03/2013–11-28–09-54–36/120-eticki-kodeks (20.5.2016. [↩]
http://www.darv.org.rs/cir/eticki-kodeks.html (20.05.2016. [↩]
http://www.arhivistika.edu.rs/images/eticki_kodeks_arhivista1.pdf (20.05.2016. [↩]
http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/cir/pdf/predlozi_zakona/3184–12.pdf (20.5.2016.) Njime bi se zamenio postojeći Zakon o kulturnim dobrima (“Službeni glasnik Republike Srbije”, broj 71/94. [↩]
S obzirom da arhivisti tesno sarađuju sa konzervatorima, pomenućemo ovde da je u Društvu konzervatora Srbije na Skupštini DKS koja je planirana za 11. jun 2016. predviđeno donošenje Kodeksa Društva konzervatora Srbije i Pravilnika o radu Suda časti. Detaljnije: http://www.dks.org.rs/skup_dks.html (29.05.2016. [↩]
Tio Tomasen smatra da je pitanje odnosa između etičkog kodeksa i zakonskih propisa, koji ocrtava i odnos između struke i države, arhivista kao stručnjaka i državnih službenika, jedno od najosetljivijih pitanja autonomije struke. Zakon i etika su, smatra on, različite kategorije. Arhivisti su kao svi građani dužni da poštuju i sprovode zakon, ali su kao arhivisti dužni da se pridržavaju Etičkog kodeksa. U Etičkom kodeksu arhivista taj sukob zakona i etike struke je delimično izbegnut jer Kodeks izričito navodi poštovanje zakona kao jedno od etičkih načela struke. Theo Thomassen, nav. delo, Sažetak, Jozo Ivanović u: Arhivski vjesnik, God. 42 (1999), 146–167. Dostupno na: http://hrcak.srce.hr/10590 (21.05.2016 [↩]