Vojna bolnica za zarazne bolesti u Bršadinu 1914. – 1918.

0 Flares Twitter 0 Facebook 0 Google+ 0 Email -- 0 Flares ×

Sažetak: U radu se pretežno na osnovu izvorne arhivske građe zatečene u Arhivu Vojvodine u Novom Sadu, ali i sekundarne literature, u kontekstu opštih evropskih ratnih zbivanja tokom Prvog svetskog rata govori o zdravstvu i zdravstvenim istitucijama unutar austrougarske vojne organizacije, te o osnivanju Bolnice za zarazne bolesti br. 1 u Bršadinu kod Vukovara u periodu od 1914. do 1918. godine. Austrougarska bolnica, poznata u to vreme kao “Drveni Beč”, predstavljala je jednu od najmodernijih i najvećih bolnica na području Austrougarske carevine i prevashodno služila zbrinjavanju austrougarske vojske sa Istočnog i Balkanskog fronta.

Ključne reči: Prvi svetski rat, Bršadin, Austrougarska carevina, Bolnica za zarazne bolesti u Bršadinu, Vojno-građevinsko odeljenje u Zagrebu.

Prvi svetski rat: Zdravstvene prilike u Sremskoj županiji 

Istraživanje zdravstvenih prilika na području Sremske županije1  tokom prve dve decenije XX veka tema je stručnih radova u srpskoj i hrvatskoj istoriografiji. Širina teme uvek ostavlja prostor za novi pristup velikom broju raznovrsnih područja na temu zdravstva i zdravstvenih službi na ovom području. Središte interesa u radu predstavlja Vojna bolnica za zarazne bolesti br. 1 u Bršadinu2 kod Vukovara (k. u. k. Epidemiespital Nr.1 in Bršadin bei Vukovar), koja je u vreme 1914–1918. godine predstavljala bitan deo zdravstvenog sistema Austrougarske carevine.
Za istraživanje zdravstvenih prilika u Sremskoj županiji u vreme trajanja Prvog svetskog rata, korištena je arhivska građa Arhiva Vojvodine3 u Novom Sadu, ali i sekundarna literatura poput stručne literature, leksikona i onlajn izvora.
Zdravstvo i zdravstvene institucije vojnog karaktera u Austrougarskoj u periodu 1914–1918. godine bilo je pod nadzorom Zdravstvene komande u Beču (Sanitätstruppenkommando in Wien), a područje Sremske županije pod upravom Generalne komande u Zagrebu, koja je opet bila podređena Ministarstvu rata u Beču. Uoči izbijanja Prvog svetskog rata 1914. godine Uredbom o delovanju bolnica Zdravstvena komanda u Beču “pokrenula je osnivanje bolnica na slavonskom prostoru”4, ali su osnovane i podružnice društva Crvenog križa5 i u mestima Kraljevine Hrvatske i Slavonije gde do sada nisu delovale. U razdoblju od 1914. do 1917. godine aktivnost lokalnih podružnica Crvenog križa bila je usredsređena na oporavak ranjenika koji su vozovima u velikom broju pristizali s brojnih ratišta, organizaciju kurseva za bolničarke Crvenog križa, prikupljanje donacija, humanitarne akcije kao i humanitarne priredbe za ranjenike.6
Sremska županija je 1914. godine izvestila Zemaljsku vladu7, ali i gradove u okviru Sremske županije o zaraznim bolestima koje su harale tim oblastima (videti prilog 1). Cilj podizanja bolnica bio je sprečavanje širenja zaraznih bolesti koje su u vreme 1914–1918. predstavljale veliki problem. Širenju zaraznih bolesti pogodovalo je ratno stanje u zemlji i dovođenje ratnih zarobljenika sa raznih frontova. Kao razlog se mogu navesti i loši higijenski uslovi, ali i neinformisanost o bolesti. Učestalost kolere i polnih bolesti predstavljalo je veliki problem. Kolera je uglavnom zahvatila vojne oblasti, dok je civilno stanovništvo bilo u izvesnoj meri zaštićeno. Koleru je u Srem donela vojska stižući sa balkanskog ratišta. Srem je imao puno obolelih od zaraznih bolesti, prvenstveno zbog blizine ratišta, a za obolele je iz razloga njihove što bolje izolacije postojao čak poseban prevoz sa ratišta do bolnica gde su lečeni. “Cela naselja u Sremu (Kuzmin, Bošnjaci, Adaševci) postala su plodno tlo za razvoj kolere. Stanovništvo je bilo neuko, upotrebljavalo je vodu kraj Save, Dunava i Bosuta za piće, nisu postojale uređene septičke jame, informacije o prevenciji bolesti nisu se probijale do njih. Vidljiv je bio manjak lekarskog osoblja da pripomognu u lečenju koleričnih i sprečavanju širenja epidemije. Ipak, kolera je lokalizovana na istoku zemlje.”8

brzojav_brsadinPrilog 1:
Telegram Sremske županije upućen Zemaljskoj vladi i Gradskom poglavarstvu u Petrovaradinu o slučaju kolere među vojništvom u Rumi, Vukovar, 10. decembar 1914.

Austrougarski organi uprave preduzimali su preventivne mere, mere upozorenja i kažnjavanja u slučaju nepridržavanja izrečenih mera zaštite posebno kad su polne bolesti u pitanju.9 Odsek za unutrašnje poslove Kraljevske hrvatsko-slavonsko-dalmatinske vlade upućivao je županijama u vreme trajanja Prvog svetskog rata proglase o merama za suzbijanje polnih bolesti.
Širenje zaraznih bolesti prethodilo je osnivanju novih bolnica, posebno na zaražanim područjima. Zaraženi i ranjeni vojnici usled nedostatka istih bili su smešteni često po školama i drugim gradskim ustanovama. Ratna zbivanja i pojačani priliv zaraženih vojnika uslovili su neminovnost izgradnje novih bolnica, prvenstveno namenjenih lečenju infektivnih bolesti. Jedna od takvih bila je Vojna bolnica za zarazne bolesti br.1 u Bršadinu kod Vukovara, jedna od najmodernijih i najvećih bolnica na području Austrougarske carevine, a služila je prevashodno zbrinjavanju austrougarske vojske sa Istočnog i Balkanskog fronta.

Vojna bolnica za zarazne bolesti br. 1 u Bršadinu – “Drveni Beč”

brsadin_2Prilog 2: Bolnica za zarazne bolesti br. 1 u Bršadinu10

Austrougarska vojna bolnica za zarazne bolesti u Bršadinu kod Vukovara (k. u. k. Epidemiespital Nr. 1 in Bršadin bei Vukovar) poslovala je kao najveća i najmodernija vojna bolnica u čitavoj Austrougarskoj carevini. Bolnica, koja je dobila uskoro naziv “Drveni Beč”, zbog drvene konstrukcije i ogromnog kompleksa drvenih baraka, predstavljala je više “bolnički grad” (sa mnoštvom ulica, zgrada i drvenih baraka) nego samu bolnicu, i bila jedna od najvećih u celoj Carevini. U samom početku namenjena je lečenju austrougarskih vojnika obolelih od zaraznih bolesti11, ali zbog velikog broja obolelih od 1915. godine u bolnicu su dopremani i bolesnici i ranjenici sa raznih ratišta. Geostrategijski položaj Bršadina u vreme trajanja Prvog svetskog rata bio je od izuzetne važnosti za lociranje bolnice. Dobar kopneni, vodeni i železnički saobraćaj omogućavao je bolnici sa jedne strane povezivanje sa frontom, a sa druge strane sa centrima Austrougarske carevine (Zagrebom, Budimpeštom i Bečom). Ulaz u bolnicu nalazio se pored samog puta Bršadin-Vukovar. Ulice u okviru bolničkog kompleksa bile su radijalno zasnovane, te je ovaj ogroman prostor bio vizuelno podeljen u 6 celina (videti prilog 3).

brsadin_3Prilog 3: Bolnica u Bršadinu –  snimak iz vazduha12

Bolnica je raspolagala “sa 7000 kreveta i sastojala se od ogromnog broja kompleksa drvenih baraka, među kojima su najveće barake za smeštaj bolesnih i ranjenih, barake za smeštaj oficira, dve crkve, krematorijum, bioskopska sala za filmske i pozorišne predstave, štale za uzgoj krava, volova i ovaca, pernatih životinja i zečeva, bašte za uzgoj povrća i slično.”13 Ono je što je bolnicu činilo modernom i izuzetnom u to vreme, bila je opremljenost električnim instalacijama14,  odvodom za otpadne vode, najsavremenijim bolničkim instrumentarijumom i osposobljenim bolničkim osobljem.
Lociranje “vojnog grada”, ili kako su ga neki još nazivali “bolničkog grada” ili “austrougarskog vojnog logora”, bilo je uslovljeno strateškim razlozima, jer se bolnica nalazila na samo nekoliko kilometara od prvih bojišta. Dobra povezanost sa železnicom, drumskim i vodenim saobraćajem, omogućavala je transport velikog broja ranjenika i zaraženih. Tokom rata “bilo je pokušaja premeštanja vojne bolnice, pre svega odeljenja za venerične bolesti, iz Bršadina u Petrovaradin”15,  ali su tadašnje vlasti to odgodile.
Bolnica “Drveni Beč” delovala je do kraja Prvog svetskog rata, nakon čega je opljačkana i spaljena. Medicinski aparati i instrumenti su uništeni, ali i ogromne količine salvarsana16 i kinina17. Ogromna austrougarska vojna bolnica kod Bršadina, nazvana “Drveni Beč”, izgorela je do temelja. Kompletna medicinska dokumentacija bolnice izgorela je u požaru koji je izazvalo domaće stanovništvo, ali i domobranska vojska i vojni dezerteri iz austrougarskih jedinica. Uredbom o uvođenju prekog suda za Sremsku županiju “počeo je sa radom preki sud u Vukovaru 6. decembra 1918.  godine, a uhapšeni su terećeni na sudu za krađu i razbojništvo u Bršadinu”.18
Dokumentacija “Drvenog Beča” izgorela je u požaru krajem 1918. godine. Pošto su se pitanjem ustrojstva i organizacije vojnih bolnica na našim prostorima bavili austrijski organi uprave, a formiranje i delovanje istih bilo pod nadležnošću vojnih institucija Austrougarske carevine, jedan deo izvorne bolničke građe najverovatnije je sačuvan u Ratnom arhivu u Beču.
Na mestu austrougarskog vojnog logora-bolnice, nakon završetka Prvog svetskog rata, sagrađena je drvena kapela kao uspomena na bolnicu od velikog značaja u datom istorijskom periodu, koja se međutim ubrzo, verovatno početkom tridesetih godina prošlog veka, srušila zbog dotrajalosti.

Grafičke zbirke razglednica predstavljaju jedan od retkih izvora kojim se potvrđuje postojanje bolnice, koja se nalazila na nekadašnjoj teritoriji Sremske županije, danas Republike Hrvatske. Razglednice su jedini način da saznamo kako je bolnica izgledala, kao i da bliže dokučimo privatni život ranjenih i zaraženih vojnika koji su u Bršadinu medicinski tretirani (videti prilog 4 i 5).

brsadin_4Prilog 4: Razglednica poslata iz Vojne bolnice u Bršadinu 1916.19

brsadin_5

Prilog 5: Razglednica Lebl Ištvana, Bolnica u Bršadinu, II sektor baraka 25-26, gospođici Adorjan Giziki,
stanovnici Marošvašarhelja. Bršadin 1916. IX 1.20

Veliki pomak u farmaceutskoj industriji

Vojna bolnica u Bršadinu je uživala veliki ugled. Pored opremljenosti najsavremenijim bolničkim instrumentarijumom bolnica je raspolagala i veoma osposobljenim bolničkim osobljem. O važnosti bolnice i ulozi lekara u to vreme svedoče mnoga dokumenta, pored ostalog i štampana publikacija sa Skupa21 vojnih lekara Carsko kraljevske 2. armije, objavljena 20. do 22. februara 1917. godine u Lembergu22. Dr Tausig (Dr. Taussig), vojni lekar i sanitetski poručnik je na ovom lekarskom skupu govorio na temu “Bolnica za zarazne bolesti u Bršadinu”23, sa prevashodnim ciljem da referiše o bolnici, ali i unapredi metode lečenja prevashodno zaraznih bolesti.

brsadin_6Prilog 6: Predavanje dr Tausig-a (Dr. Taussig), vojnog lekara,
na temu “Bolnica za zarazne bolesti u Bršadinu”, 20. do 22. februara 1917, u Lembergu

Pokušaj lečenja malarije u vojnoj bolnici u Bršadinu zabeležio je veliki istorijski i farmaceutski napredak. Naime, na osnovu podataka kojima raspolaže Ratni arhiv u Beču24, došlo se do saznanja da je u toku rata u bršadinskoj vojnoj bolnici skupoceni lek neosalvarsan bio zamenjen natrijum-arsenom (Natrium arsenicosum). Profesor Heli (Helly) je u maju 1917. godine u poljskoj laboratoriji namenjenoj lečenju malarije u Bršadinu razvio vlastitu injekcionu šemu koristeći različite doze natrijum-arsena u kombinaciji sa kininom. Rezultati su bili jednako dobri kao i upotreba neosalvarsana u postupku lečenja. Upravnik Vojne farmaceutske direkcije u Beču uvideo je prednost u vezi sa nabavkom natrijum-arsena i kinina, za razliku od snabdevanja vojske neosalvarsanom koji je inače bio veoma skup. U vreme Prvog svetskog rata Dunavska monarhija je zabeležila pomak u sektoru hemijsko-farmaceutske industrije i njenog daljeg razvoja. Razvoj farmaceutske industrije imao je posebnog značaja po tadašnju Austro-Ugarsku i iz razloga što se mogla napraviti odstupnica od Nemačke i stvoriti šansa za razvoj sopstvene hemijsko-farmaceutske  industrije. Austro-Ugarska je na ovom polju videla svoju šansu, posebno kad se uzme u obzir činjenica da je Nemačka bila veliki konkurent na polju farmacije i profitirala zahvaljujući ratnoj situaciji.

Prostorni plan i Ugovor o zakupu Vojne bolnice za zarazne bolesti u Bršadinu

Prostorni plan i Ugovor o zakupu C. i kr. vojne bolnice u Bršadinu deo su izvorne arhivske građe Arhiva Vojvodine u Novom Sadu. Konačni  Ugovor o zakupu (videti prilog 7) sastavljen je na osnovu naredbe Ministarstva rata u Beču 26. aprila 1917. godine25, a zaključen je između Vojno-građevinskog odeljenja u Zagrebu, sa jedne strane i Zemljišne zajednice Bršadin i Srpske pravoslavne crkvene opštine Bršadin, sa druge strane. Ugovor, ispisan na nemačkom jeziku potpisale su sve ugovorene strane 24. maja 1917. godine u Zagrebu.
Bilo je proračunato da se za izgradnju bolnice uzme u zakup 182 jutra26 i 1329 hvati27 zemljišta u zakup (videti prilog 8). Zemljište uzeto u zakup u svrhu izgradnje bolnice imalo je dva vlasnika, Zemljišnu zajednicu Bršadin i Srpsku pravoslavoslavnu crkvenu opštinu Bršadin. Za gradnju bolnica, posebno onih koje su početkom 20. veka služile u vojne svrhe, uzimani su u zakup obično veći komadi zemljišta, uglavnom neobradivog, kao što su npr. pašnjaci i livade, a samo u malom broju slučajeva oranice. Za bolnicu u Bršadinu zakupljeno je takođe neobradivo zemljište, i to 180 jutara pašnjaka i samo 2 jutra obradive oranice.

brsadin_7Prilog 7: Ugovor o zakupu zemljišta, Zagreb 24. 05. 1917.

brsadin_8Prilog 8: Deobni nacrt katastarskih parcela uzetih u zakup od Zemljišne zajednice Bršadin
i Srpske pravoslavne crkvene opštine Bršadin za potrebe gradnje vojničkih baraka, Zagreb, 20. april 1916.

Tekst zakupnog ugovora za gradnju bolnice u Bršadinu28 napisan je na nemačkom jeziku, a činilo ga je osam celina. U radu ću pomenuti samo one delove ugovora koji su bitni za razumevanje dokumenta.
Vojne vlasti su pristale da plaćaju zakup za zemljište potrebno u svrhu izgradnje vojne bolnice. Najamnina po jednom jutru i za jednu godinu na godišnjem nivou iznosila je 80 kruna i isplaćivala se u godišnjim kvartalima, tj. 1. aprila 1915. godine, 1. jula, 1. oktobra i 2. januara. Najamnina se isplaćivala za sve vreme trajanja rata, tj. narednih 6 godina, pa sve do proglašenja demobilizacije.
Razrešenje Ugovora o zakupu podrazumevalo je da Vojna uprava ukloni postavljenu građevinu i zemljište vrati vlasnicima u prvobitnom stanju, što je podrazumevalo i činjenicu da struktura i kvalitet zamljišta ostanu nepromenjeni u odnosu na prethodno stanje. Mogući sporovi proizašli iz Ugovora o zakupu rešavali bi se u prvom višem nadležnom sudu u Zagrebu
Ugovor o zakupu izrađen je u četiri primerka: jedan namenjen Računovodstvenom odeljenju Ministarstva rata, drugi Vojno-građevinskom odeljenju u Zagrebu, treći je bio dostavljen Zemljišnoj zajednici u Bršadinu, a četvrti primerak Ugovora zadržala je Srpska pravoslavna crkvena opština Bršadin. Zzahvaljujući činjenici da je crkvena opština Bršadin za davanje zemljišta u zakup morala da obavesti sremskokarlovačku Arhidijecezu, jedan primerak originala Ugovora ostao je sačuvan u našem Arhivu.

Vojno-građevinsko odeljenje u Zagrebu29 ispostavilo je 20. aprila 1916. godine prostorni plan30 katastarskih parcela uzetih u zakup za izgradnju vojne bolnice, koji pored ostalog čini i sastavni deo Ugovora o zakupu. U planu je ucrtan osnovni položaj bolnice u Bršadinu, železnička pruga Vinkovci-Vukovar, drum prema Vukovaru, generator za struju, oficirske prostorije, prostor predviđen za uzgoj stoke i povrtarske bašte (videti prilog 9).
Površina predviđena za izgradnju bolničkih baraka obuhvatala je 68 jutara i 1700 hvati neobradivog zemljišta. Bolničke barake izgrađene su sa desne strane puta prema Vukovaru, u smeru Nuštar-Borovo, tj. Vinkovci-Vukovar, uz samu železničku prugu, kojom se početkom XX veka i u toku samog trajanja Prvog svetskog rata odvijao veliki saobraćajni promet. Iako su bolničke barake do temelja izgorele položaj bolnice se može i danas locirati na osnovu postojećih mapa i planova.

brsadin_9Prilog 9: Prostorni plan Bolnice za zarazne bolesti u Bršadinu, Zagreb, 20. april 1916.

Legenda:
1. Prostor predviđen za bolničke barake br. 1
2. Prostor predviđen za bolničke barake br. 2
3. Železnička pruga Vinkovci-Vukovar
4. Glavni drum prema Vukovaru
5. Generator za struju
6. Oficirske prostorije
7. Štale za uzgoj stoke
8. Povrtarske bašte

Rezime

Uoči izbijanja Prvog svetskog rata 1914. godine Zdravstvena komanda u Beču pokrenula je Uredbom o delovanju bolnica osnivanje bolnica na prostoru Kraljevine Hrvatske i Slavonije. Cilj podizanja bolnica bio je sprečavanje širenja zaraznih bolesti, koje su u vreme Prvog svetskog rata predstavljale veliki problem. Sremska županija je imala puno obolelih od zaraznih bolesti, prvenstveno zbog blizine ratišta.

Vojna bolnica za zarazne bolesti br. 1 u Bršadinu kod Vukovara (k . u. k. Epidemiespital Nr. 1 in Bršadin bei Vukovar) delovala je u periodu 1914–1918. i bila jedna od najmodernijih i najvećih bolnica na području Austrougarske carevine. Bolnica je prevashodno služila  zbrinjavanju austrougarske vojske sa Istočnog i Balkanskog fronta.

Austrougarska vojna bolnica za zarazne bolesti u Bršadinu kod Vukovara poslovala je kao najveća i najmodernija vojna bolnica u čitavoj Austrougarskoj carevini. Bolnica, koja je dobila uskoro naziv “Drveni Beč”, zbog drvene konstrukcije i ogromnog kompleksa drvenih baraka, predstavljala je više “bolnički grad” nego samu bolnicu, i bila jedna od najvećih u celoj Carevini. U samom početku namenjena je lečenju austrougarskih vojnika obolelih od zaraznih bolesti, ali zbog velikog broja obolelih od 1915. godine u bolnicu su dopremani i bolesnici i ranjenici sa raznih ratišta. Geostrategijski položaj Bršadina u vreme trajanja Prvog svetskog rata bio je od izuzetne važnosti za lociranje bolnice. Dobar kopneni, vodeni i železnički saobraćaj omogućavao je bolnici sa jedne strane povezivanje sa frontom, a sa druge strane sa centrima Austrougarske carevine (Zagrebom, Budimpeštom i Bečom). Bolnica “Drveni Beč” delovala je do kraja Prvog svetskog rata, nakon čega je opljačkana i spaljena.

Pokušaj lečenja malarije u vojnoj bolnici u Bršadinu zabeležio je veliki istorijski i farmaceutski napredak. Razvoj farmaceutske industrije imao je posebnog značaja po tadašnju Austro-Ugarsku iz razloga što se mogla napraviti odstupnica od Nemačke i stvoriti šansa za razvoj sopstvene hemijsko-farmaceutske industrije.

Novoizgrađena vojna bolnica za zarazne bolesti predstavljala je veliki dobitak za poboljšanje zdravstvenih prilika na području Sremske županije.

Literatura i izvori:

Arhiv Vojvodine, Novi Sad, Fond br. 7 Slobodni vojni komunitet Petrovaradin (Peterwardeiner   Militär Kommunität), 1702-1918.
Zdenka Baždar, Pošastna bolnica u Bršadinu –  Drvenom Beču 1915.-1918,   Scrinia Slavonica (1332-4853) 1 (2001); str. 369-376.
Dragan Damjanović, Kapela na Đergaju kod Bršadina, https://www.google.rs/search?q=Kapela+na+%C4%90ergaju+kod+Br%C5%A1adina 2. avgust 2014.
Ivan Balta, Slavonija  i slavonske vojne jedinice u Prvome svjetskom ratu, https://www.google.rs/search?q=SLAVONIJA+I+SLAVONSKE+VOJNE+JEDINICE+U+PRVOME+SVJETSKOM+RATU, 5. avgust 2014.
Igor Despot, Kolera u Banskoj Hrvatskoj 1913. godine, http://www.academia.edu/6250478/Kolera_u_Banskoj_Hrvatskoj_1913._godine, 28. jul 2014.
Thomas Rehor Mag. pharm. und Mag. phil. Mörser und Pastillen. Die k.u.k. Militärpharmazie im Ersten Weltkrieg, http://othes.univie.ac.at/13770/1/2011-03-16_8700094.pdf, 3. avgust 2014.


  1. Sremska županija ili Županija Srijemska (mađ. Szerém vármegye; lat. Comitatus Syrmiensis) ime je županije u Kraljevini Hrvatskoj i Slavoniji unutar Zemalja Krune sv. Stjepana u doba Austrougarske carevine. Danas se njeni krajevi nalaze u istočnoj Hrvatskoj i jugozapadnoj Vojvodini (Srbija). Glavni grad ove županije bio je Vukovar, a službeni jezik je, umesto dotadašnjeg nemačkog i mađarskog, bio hrvatski jezik []
  2. Bršadin je relativno malo istočnoslavonsko selo koje se nalazi nedaleko od državne granice Hrvatske sa Srbijom. Pripadalo je Sremskoj županiji, danas Vukovarsko-sremskoj županiji, i nalazi se tri kilometra dalje od njenog središta – grada Vukovara. Isto tako, pored sela prolazi i željeznička pruga koja Bršadin takođe povezuje sa istokom i zapadom. Tokom Prvog svetskog rata u Bršadinu je bila smeštena austrougarska vojna bolnica sačinjena od drvenih baraka, pa je selo prilično poznato i po nazivu koji je tada steklo – Drveni Beč. Pored velike bolnice, iz tog vremena ostao je i ogromni kanalizacioni odvod sačinjen za potrebe bolnice, a kojim se danas služe mnoge kuće []
  3. Arhiv Vojvodine,  Novi Sad (dalje: AV), F.7 Slobodni vojni komunitet Petrovaradin (Peterwardeiner Militär Kommunität), (1702–1918), a.j. 833 []
  4. Zdenka Baždar, Pošastna bolnica u Bršadinu –  Drvenom Beču 1915.-1918.  (The epidemic hospital in Bršadin – “Drvenom Beču” (“The Wooden Vienna”) from 1915 to 1918 ) Scrinia Slavonica (1332-4853) 1 (2001); str. 369-376 []
  5. Podružnice društva Crvenog križa delovale su u uslovima mira i rata. Prema prvim statutarnim odredbama aktivnosti u miru uključuju pripreme za delovanje u ratu tj. praćenje dostignuća iz područja vojnog zdravstva, priprema potrebnog medicinskog osoblja i opreme, uslova za podizanje ratnih bolnica, za prevoz ranjenika, opskrbu invalida, udovica i siročadi, te objavljivanje godišnjih izveštaja o sopstvenoj delatnosti []
  6. AV, F.7, Godišnji izveštaj delatnosti Podružnica društva Crvenog križa u Petrovaradinu, 11. decembar 1916. a. j. 836 []
  7. AV, F.7, Telegram Sremske županije o slučaju kolere među vojništvom u Rumi, Vukovar, 10. decembar 1914. a. j. 830 []
  8. http://www.academia.edu/6250478/Kolera_u_Banskoj_Hrvatskoj_1913._godine, 28. jul 2014 []
  9. AV, F.7, Der weitere Kampf gegen die Geschlechtskrankheiten bei der Armee im Felde. a. j. 838 []
  10. IZVOR: http://www.delcampe.net/page/item/id,224554945,var,Slavonia–Brsadin–Kuk-Epidemie-Spital,language,E.html, 18. avgust 2014 []
  11. Malarija, difterija, dizenterija, tuberkuloza, trbušni tifus, variola vera itd []
  12. IZVOR: httpi.imgur.com3ZqSnm8.jpg, 18. avgust 2014 []
  13. Zdenka Baždar, Pošastna bolnica u Bršadinu – Drvenom Beču 1915.-1918, Scrinia Slavonica (1332-4853) 1 (2001), Osijek, str. 370 []
  14. Velika vojna bolnica u Bršadinu raspolagala je električnom energijom. Trofazni generator 400V, 25kVA je pokretao motor na plin []
  15. Zdenka Baždar, Pošastna bolnica u Bršadinu – Drvenom Beču 1915.-1918, Scrinia Slavonica (1332-4853) 1 (2001), Osijek, str. 371 []
  16. Salvarsan je lek  i korišten je za lečenje sifilisa. Izumeo ga je Paul Erlih (Pol Erlih) za borbu protiv sifilisa. Paul Erlih je proučavao jedinjenja arsena zbog njihovih antibakterijskih svojstava i 1909. g. je izumeo Salvarsan koji je primenjen za uspešno lečenje sifilisa. Tu strategiju su sledili drugi istraživači da bi pronašli aktivna jedinjenja u borbi sa zaraznim bolestima []
  17. Kinin je korišten za lečenje malarije i groznice []
  18. Zdenka Baždar, Pošastna bolnica u Bršadinu –  Drvenom Beču 1915.-1918, Scrinia Slavonica (1332-4853) 1 (2001), Osijek, str. 374 []
  19. IZVOR: http://www.delcampe.net/page/item/id,224554945,var,Slavonia–Brsadin–Kuk-Epidemie-Spital,language,E.html, 18. avgust 2014 []
  20. IZVOR: http://www.delcampe.net/page/item/id,113304399,var,PC-1916-CENSORED-KUK-EPIDEMSPITAL-IN-BRSADIN-BEI-VUKOVARSENT-TO-ROMANIA-very-rare,language,G.html []
  21. Verhandlungen der Feldärztlichen Tagung bei der k.u.k. 2. Armee, Lemberg, 20. bis 22. Februar 1917 []
  22. LEMBERG, glavni grad Galicije i Lodomerije, danas na teritoriji Ukrajine []
  23. Dr. Taussig, Das Epidemiespital in Bršadin, Verhandlungen der Feldärztlichen Tagung bei der k.u.k. 2. Armee, Lemberg, 20. bis 22. Februar 1917 []
  24. Thomas Rehor Mag. pharm. und Mag. phil. Mörser und Pastillen. Die k.u.k. Militärpharmazie im Ersten Weltkrieg, Wien 2011, S. 134 []
  25. Postojale su i radne verzije Ugovora o zakupu zemljišta []
  26. joh (Joch, nem. – jutro,  mera za površinu zemlje, donjoaustrijsko jutro oko 5.754,64 m2, = 1.600 kvadratnih hvata) []
  27. Klafter (Klafter, nem.- hvat, mera za za površinu zemlje) []
  28. AV, F.7, Mietvertrag, Zagreb  24. 05. 1917. a. j. 838 []
  29. Vojno-građevinsko odeljenje u Zagrebu, jedan od osnivača vojne bolnice, krajem 1918. godine bilo je u postupku likvidacije []
  30. Prostorni plan šire okoline prikazuje spoljne (konturne) ivice budućeg objekta na građevinskoj parceli, sve građevinske parcele sa brojevima, pravac severa i dr. Prostorni plan gradilišta prikazuje parcelu sa nacrtanim objektom na željenom mestu u odnosu na granice parcele,  položaj objekta u odnosu na strane sveta []