Prilog poznavanju djelokruga rada i uredskog poslovanja austrijske uprave do 1868. godine

0 Flares Twitter 0 Facebook 0 Google+ 0 Email -- 0 Flares ×

Sre­diš­nja tije­la upra­ve

Pre­ma držav­nom usta­vu1 iz 1849.g. Hab­sbur­šku Monar­hi­ju čine kru­no­vi­ne koje se sas­to­je od voj­vo­di­ne Aus­tri­je nad i pod Ensom, voj­vo­di­ne Sol­no­grad­ske, voj­vo­di­ne Šta­jer­ske, kra­lje­vi­ne Ili­ri­je sas­to­je­će se iz voj­vo­di­ne Koru­ške, voj­vo­di­ne Kranj­ske, pok­než­ne gro­fi­je Gorič­ke i Gra­di­ške, mar­k­gro­fi­je Istar­ske i gra­da Trsta sa kota­rom; iz pok­ne­že­ne gro­fi­je Tiro­la i Voral­ber­ga, kra­lje­vi­ne Češke, mar­k­gro­fie Morav­ske, voj­vo­di­ne gor­nje i donje Šle­zke, kra­lje­vi­na Galič­ke i Vla­di­mir­ske s voj­vo­di­vi­na­ma Osve­ći­ma i Zato­ra, i s veli­kom voj­vo­di­nom Kra­kov­skom, voj­vo­di­ne Buko­vin­ske, kra­lje­vi­na Dal­ma­ci­je, Hrvat­ske i Sla­vo­ni­je s Hrvat­skim Pri­mo­rjem, gra­dom Rije­kom i k tomu pri­pa­da­ju­ćom oko­li­nom, kra­lje­vi­ne Ugar­ske, veli­ke kne­že­vi­ne Erdelj­ske, zajed­no sa zeme­ljom Saskom, na novo sje­di­nje­nim župa­ni­ja­ma Kras­ne, sred­njeg Sol­no­ka i Zaran­da, zatim s okruž­jem Kovar i gra­dom Zilah, voj­nič­ke Kra­ji­ne, i kra­lje­vi­ne Lom­bar­do-mle­tač­ke.

Car je u Monar­hi­ji imao bogom danu impe­ri­jal­nu vlast, on je naj­vi­ši organ držav­ne vlas­ti, neo­d­go­vo­ran i nadre­đen svi­ma, nje­go­va vlast ne sta­ji ni pod čijom kon­tro­lom ili ogra­ni­če­njem. Iako se u Monar­hi­ji for­mal­no može govo­ri­ti o podje­li vlas­ti na zako­no­dav­nu, uprav­nu i sud­sku ona, zbog “pre­ro­ga­ti­va kru­ne”, fak­tič­ki ne pos­to­ji. Una­toč vrhov­noj vlas­ti cara, povi­jes­ni razvoj i napre­dak zem­lje, te uprav­lja­nje hete­ro­ge­nim teri­to­ri­jem zah­ti­je­va­lo je pos­te­pe­no ver­ti­kal­nu i hori­zon­tal­nu dife­ren­ci­ja­ci­ju orga­na vlas­ti.

Uprav­ni orga­ni se pola­ko razvi­ja­ju. U doba nje­mač­kog kra­lja i rim­sko-nje­mač­kog cara, Mak­si­mi­li­ja­na I  sre­diš­nji se orga­ni za više drža­va razvi­ja­ju iz namjes­ni­šta­va. Orga­ni su u počet­ku pri­vre­me­ni, kao što je npr. pri­vre­me­no namjes­niš­tvo “regi­ment” nas­ta­lo 1493. za donjo­aus­trij­ske drža­ve koje, sas­tav­lje­no od neko­li­ko čla­no­va, prak­tič­ki obav­lja sve teku­će vla­dar­ske pos­lo­ve. Mak­si­mi­li­jan I2 je ure­dio Dvor­sko vije­će kao opći savje­to­dav­ni organ. Kan­ce­lar3 je dobio tri sekre­ta­ra, jed­no­ga za kra­ljev­s­tvo i dva za obje držav­ne sku­pi­ne. Nakon 1527.g., zbog pri­pa­ja­nja novih drža­va, Češke i Ugar­ske, Monar­hi­ju čine tri vrste zema­lja: kra­ljev­s­tvo, ka Nje­mač­koj spa­da­ju­će drža­ve (uklju­či­vo Češku) i Mađar­ska-Hrvat­ska kao samos­tal­na kra­lje­vi­na.

U zajed­nič­ke ure­de spa­da i Taj­no vije­će (od 1527.), opći savje­to­dav­ni organ, koje je stal­no kra­lje­vo vije­će čiji čla­no­vi samo daju svo­je miš­lje­nje, među nji­ma je naj­važ­ni­ji polo­žaj dvor­skog kan­ce­la­ra. 1659.g. kralj je od četvo­ri­ce naj­o­bra­zo­va­ni­jih taj­nih savjet­ni­ka Taj­nog vije­ća osno­vao “Taj­nu kon­fe­ren­ci­ju” koja je dje­lo­mič­no pre­uze­la zadat­ke Taj­nog vije­ća. Taj­na kon­fe­ren­ci­ja je uki­nu­ta pa ubr­zo ponov­no uspos­tav­lje­nja, od 1709.g. Taj­na kon­fe­rec­ni­ja se dije­li na užu i širu, uža se bavi vanj­skim, a šira unu­traš­njim pos­lo­vi­ma. Dvor­sko vije­će, osno­va­no 1526.g., čine zas­tup­ni­ci sta­ro­aus­trij­skih pokra­ji­na i Nje­mač­kog raj­ha. Nakon 1559.g. razvi­ja se u držav­ni (car­ski) dvor­ski savjet. Ugar­ska i Hrvat­ska su izu­ze­te od nad­lež­nos­ti tog vije­ća od 1537.g.

Dvor­ska kan­ce­la­ri­ja je izvr­š­ni organ koji u počet­ku slu­ži dvo­ru kao pisar­ni­ca. Kan­ce­la­ri­ja je u počet­ku ure­đe­na po odje­li­ma, dje­lo­mič­no po pred­me­ti­ma, dje­lo­mič­no po teri­to­ri­jal­nom kri­te­ri­ju, na čelu odje­la je sekre­tar, a na čelu kace­la­ri­ije vrhov­ni kan­ce­lar, kas­ni­je vice­kan­ce­lar, do 1620. Dvor­ska kan­ce­la­ri­ja bila je zajed­nič­ka za sve hab­sbur­ške zem­lje uklju­či­vo i Nje­mač­ki rajh. 1620. g. osno­va­na je za aus­trij­ske zem­lje Aus­trij­ska dvor­ska kan­ce­la­ri­ja, a 1690. za ugar­ske i hrvat­ske zem­lje Ugar­ska dvor­ska kan­ce­la­ri­ja. Dje­lo­krug rada Ugar­ske dvor­ske kan­ce­la­ri­je obu­hva­ća pos­lo­ve koji se odno­se na Ugar­sku i Hrvat­sku: pos­lo­vi kra­lje­ve pisar­ni­ce, pos­lo­vi u vezi sa izda­va­njem pri­vi­le­gi­ja, čas­ti i služ­bi koje je kralj podje­lji­vao, pos­lo­vi u vezi s kra­lje­vim pra­vi­ma u egze­ku­ti­vi, upra­vi, sud­stvu i opće­ni­to u bri­zi za odr­ža­va­nje poret­ka, pos­lo­vi koji su pro­iz­la­zi­li iz sta­tu­sa po kojem je Ugar­ska dvor­ska kan­ce­la­ri­ja bila vje­ro­dos­toj­no mjes­to.

1654.g. Aus­trij­ska dvor­ska kan­ce­la­ri­ja pos­ta­la je organ koji je odlu­či­vao te je dobi­la kole­gi­jal­nu orga­ni­za­ci­ju, a u nje­zin dje­lo­krug rada ušli su zada­ci iz reso­ra vanj­skih i unu­traš­njih, te voj­nih pos­lo­va. Ona je za podru­čje aus­trij­skih pokra­ji­na vrhov­ni sud­ski i uprav­ni organ, koji u sud­skim pos­lo­vi­ma kon­ku­ri­ra Taj­nom vije­ću, a u voj­nim Taj­noj kon­fe­ren­ci­ji. Kan­ce­la­ri­ja je ima­la nje­mač­ku i latin­sku eks­pe­di­ci­ju, nje­mač­ka eks­pe­di­ci­ja je rje­ša­va­la pred­me­te koji su se odno­si­li na drža­ve Nje­mač­kog raj­ha, a latin­ska na pred­me­te osta­lih drža­va. 1720.g. na čelo Dvor­ske kan­ce­la­ri­je dola­ze dvo­ja­ca kan­ce­la­ra, jedan za pos­lo­ve car­ske kuće i vanj­ske pos­lo­ve, a dru­gi za unu­traš­nje i pra­vo­sud­ne pos­lo­ve. U Aus­trij­skoj dvor­skoj kan­ce­la­ri­ji vla­dar obav­lja vanj­sko­po­li­tič­ku pre­pi­sku te je ona neke vrsti zače­tak minis­tar­stva vanj­skih pos­lo­va.

Dvor­ska komo­ra osno­va­na je 1527.g. sa zada­ćom savje­to­va­nja kod pos­lo­va pri­ho­da i rasho­da te nad­zo­ra zemalj­skih komo­ra. Komo­ra je reor­ga­ni­zi­ra­na počet­kom 18. st. kada je osno­va­na i Opća ban­ka (Uni­ver­sal­ban­ka­li­tat) koja je bila jed­na vrsta držav­ne ban­ke sa sje­di­štem u Beču i podruž­ni­ca­ma u glav­nim gra­do­vi­ma poje­di­nih hab­sbur­ških zema­lja. Opća ban­ka je ima­la funk­ci­ju sre­diš­nje bla­gaj­ne i orga­na koji je bri­nuo i vodio držav­ne dugo­ve.

Dvor­sko rat­no vije­će je osno­va­no 1556.g. kao stal­ni organ kojem je bila povje­re­na vrhov­na voj­na upra­va i ruko­vo­đe­nje voj­nom silom, s time da su mu se sta­le­ži i redo­vi Ugar­ske i hrvat­ske podre­di­li tek 1715. kada su priz­na­li da se drža­va ne može bra­ni­ti samo insu­rek­ci­jom nego da tre­ba odr­ža­va­ti i stal­nu sta­ja­ću voj­sku.4  (…)

  link na cijeli članak


  1. Zemalj­sko-zakon­ski i vlad­ni list za kru­no­vi­nu Hrvat­sku i Sla­vo­niu, Tečaj per­vi, Komad I., od 26. lip­nja do 31. pro­sin­ca 1850., str. 9 do 28 []
  2. 1493.g. pos­tao je nje­mač­kim carem i sta­rje­ši­nom kuće Hab­sburg, uje­di­nio je pod svo­jom vlaš­ću sve hab­sbur­ške zem­lje. []
  3. Kan­ce­lar je pred­stoj­nik ure­da koji sas­tav­lja, piše, izda­je i ovje­rov­lju­je ispra­ve, zauzi­ma visok polo­žaj među dvor­skim osob­ljem i obav­lja viso­ke držav­ne funk­ci­je. []
  4. Nave­de­ne zajed­nič­ke orga­ne osno­vao je Fer­di­nand (1503–1564) []